Những khám phá khảo cổ làm viết lại lịch sử

Ngôi đền cổ nhất thế giới, tồn tại trước khi xuất hiện xã hội nông nghiệp

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều đợt khai quật tại Göbekli Tepe, ngôi đền cổ nhất thế giới nằm trên một ngọn đồi nhỏ ở phía Đông Nam Thổ Nhĩ Kỳ. Ngôi đền này thực chất là tập hợp các cấu trúc bằng đá do những cộng đồng săn bắt, hái lượm xây dựng vào thời kỳ đồ đá, cách đây khoảng 12.000 năm. Nó lâu đời hơn nhiều so với các công trình đá nổi tiếng khác như bãi đá cổ Stonehenge ở Anh và các kim tự tháp ở Ai Cập, thách thức quan niệm phổ biến cho rằng những công trình đồ sộ chỉ xuất hiện sau khi các xã hội nông nghiệp theo lối sống định cư hình thành.

Một cấu trúc đá điển hình trong khu đền bao gồm 12 cây cột lớn hình chữ T xếp thành vòng tròn có đường kính 9,1m. Những cây cột làm từ đá granite cao tới 6,1m và nặng 20 tấn. Hầu hết hình chạm khắc trên cột đá đều mô tả động vật và con người. Ở trung tâm vòng tròn cũng có hai cây cột hình chữ T nhưng kích thước lớn hơn. Bao bọc xung quanh cấu trúc hình tròn là bức tường bảo vệ được xây bằng cách xếp đá.

Các nhà nghiên cứu cho rằng ngôi đền Göbekli Tepe được dựng lên để phục vụ mục đích tín ngưỡng, tôn giáo. Đây là nơi người tiền sử hiến tế động vật và thậm chí hiến tế cả con người để xoa dịu cơn thịnh nộ của các vị thần. Người xưa tin rằng thiên tai có liên quan đến sức mạnh siêu nhiên, hay sự nổi giận của các vị thần. Họ cầu xin thần linh để có cuộc sống may mắn, thịnh vượng hơn.

Dấu chân người hóa thạch cổ nhất ở Bắc Mỹ

Dựa trên phương pháp xác định niên đại bằng đồng vị carbon phóng xạ, các nhà nghiên cứu tại Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) xác định những dấu chân người cổ đại được tìm thấy tại Vườn Quốc gia Cát trắng ở bang New Mexico (Mỹ) có niên đại cách đây từ 21.000 đến 23.000 năm.

Phát hiện này cho thấy con người đã hiện diện ở khu vực Bắc Mỹ sớm hơn hàng nghìn năm so với nhận định trước đây. Họ đã sinh tồn cùng các loài động vật khổng lồ trong nhiều thiên niên kỷ trước khi xảy ra sự kiện tuyệt chủng vào cuối thế địa chất Pleistocen.

Trước đó, giới khoa học tin rằng người Clovis là những cư dân đầu tiên của châu Mỹ, và họ sống ở Bắc Mỹ khoảng 14.000 năm trước, sau kỷ băng hà cuối cùng.

Công cụ đá 3,3 triệu năm tuổi

TS Sonia Harmand và các cộng sự tại Đại học Stony Brook (Mỹ) đã phát hiện những công cụ đá có niên đại lên tới 3,3 triệu năm tại địa điểm khảo cổ Lomekwi 3 nằm trên bờ phía Tây của hồ Turkana ở Kenya. Các hiện vật này lâu đời hơn 700.000 năm so với những công cụ cổ nhất từng được biết đến trước đây.

Nhóm nghiên cứu vẫn chưa thể xác định nhóm sinh vật nào đã tạo ra những công cụ này. "Các hiện vật được chế tác bằng cách ghè đẽo chứ không phải do đá bị nứt vỡ một cách ngẫu nhiên", Harmand nhận định.

Trước đó, giới khoa học tin rằng việc chế tạo công cụ bằng đá bắt đầu cùng với sự xuất hiện của chi Homo, bao gồm người hiện đại (Homo sapiens) và những loài họ hàng gần đã tuyệt chủng. Tuy nhiên, khám phá tại Lomekwi 3 cho thấy tổ tiên của chúng ta đã chế tạo công cụ đá sớm hơn hàng trăm nghìn năm trước thời điểm chi Homo hình thành.

Hóa thạch cổ nhất của người hiện đại

Tại di chỉ Jebel Irhoud ở Morocco, Jean-Jacques Hublin và các cộng sự tại Viện nghiên cứu Nhân chủng học Tiến hóa Max Planck (Đức) đã phát hiện hơn 20 mảnh xương người của ít nhất 5 cá thể, bao gồm xương hàm và các mảnh hộp sọ. Nhóm nghiên cứu xác định đây là những hóa thạch lâu đời nhất của người hiện đại (Homo sapiens) với niên đại cách đây khoảng 315.000 năm.

Theo nhóm nghiên cứu, khuôn mặt của các hóa thạch ở Jebel Irhoud gần như không khác biệt so với khuôn mặt người hiện đại ngày nay, dù vẫn mang những đặc điểm nguyên thủy như hộp sọ thon dài và răng lớn hơn.

Khám phá này cho thấy lịch sử người hiện đại sớm hơn khoảng 100.000 năm so với các hóa thạch trước đó được tìm thấy ở Ethiopia. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy Homo sapiens ban đầu đã tiến hóa từ nhiều vùng khác nhau trên khắp lục địa châu Phi, thay vì chỉ ở khu vực Đông Phi như hiểu biết trước đây.

Thời điểm tổ tiên con người rời châu Phi

Việc phát hiện hóa thạch và công cụ của các loài thuộc Tông Người (Hominin) tại di chỉ Dmanisi ở Georgia, có niên đại khoảng 1,8 triệu năm trước, đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong nghiên cứu lịch sử tiến hóa. Đây là bằng chứng thuyết phục cho thấy những thành viên cổ xưa nhất thuộc dòng dõi người đã rời châu Phi từ rất sớm. Cuộc đại di cư xuyên lục địa diễn ra dù họ có thể tích não tương đối nhỏ và sử dụng công cụ thô sơ.

Phát hiện này bác bỏ quan niệm cũ cho rằng con người chỉ có thể chinh phục các vùng đất mới sau khi đã phát triển bộ não lớn hơn cùng kỹ thuật chế tác công cụ phức tạp. Di chỉ Dmanisi vì thế trở thành cầu nối quan trọng, mở ra góc nhìn hoàn toàn mới về khả năng thích nghi và hành trình mở rộng không gian sống của tổ tiên con người trên Trái Đất.

Những người châu Âu đầu tiên

Năm 2022, các nhà khảo cổ phát hiện những mảnh xương mặt của một loài người cổ đại tại hang Sima del Elefante thuộc vùng núi Atapuerca, Tây Ban Nha có niên đại từ 1,2 đến 1,4 triệu năm. Đây là bằng chứng sớm nhất về sự hiện diện của các loài thuộc Tông Người (Hominin) ở khu vực Tây Âu. Họ đã nhanh chóng di cư đến đây chỉ vài trăm nghìn năm sau khi rời châu Phi.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature cho thấy các xương hóa thạch không thuộc về loài Homo antecessor từng sinh sống tại Tây Âu khoảng 850.000 năm trước. Các đặc điểm xương mặt hóa thạch có một số nét tương đồng với loài Homo erectus, nhưng vẫn thiếu một số đặc điểm nhận dạng quan trọng. Vì vậy, các nhà khoa học tạm thời phân loại nó là Homo aff. erectus, tức một loài thuộc chi Homo có đặc điểm gần với Homo erectus.

Tại hang Sima del Elefante, nhóm nghiên cứu cũng thu thập được nhiều công cụ đá và xương động vật mang vết cắt. Điều này cho thấy người cổ đại đã thực hiện hành vi xẻ thịt động vật ngay trong hang, giữa không gian rừng rậm ẩm ướt.

Thời điểm con người khởi phát sáng tạo nghệ thuật

Những hiện vật đất sét đỏ khắc hoa văn có niên đại khoảng 75.000 năm được phát hiện tại hang Blombos, Nam Phi, mang đến bằng chứng thuyết phục về hành vi phức tạp của con người thời tiền sử. Bên cạnh các mảnh đất sét, các nhà nghiên cứu cũng thu thập được nhiều hiện vật quan trọng khác tại di chỉ này, cho thấy tổ tiên của chúng ta đã biết biểu đạt tư tưởng và nghệ thuật từ rất sớm.

Khám phá tại Blombos đóng vai trò then chốt trong việc thay đổi nhận thức của giới khoa học về tiến trình phát triển của trí tuệ loài người. Trước đây, các nhà nghiên cứu tin rằng năng lực sáng tạo hay tư duy biểu tượng của con người chỉ bùng nổ đột ngột khoảng 40.000 năm trước. Nhưng các dấu tích tại hang Blombos cho thấy thời điểm con người thực hiện những hành vi phức tạp diễn ra sớm hơn hàng chục nghìn năm so với các giả thuyết cũ.

Hoạt động canh tác nông nghiệp quy mô nhỏ

Các nhà khoa học tại Đại học Bar-Ilan đã tìm thấy bằng chứng về hoạt động canh tác nông nghiệp quy mô nhỏ ở di chỉ Ohalo II trên bờ biển Galilee, Israel, cách đây 23.000 năm. Họ phát hiện 150.000 tàn tích thực vật thuộc 140 loài khác nhau và một số công cụ lao động cổ xưa được bảo quản khá nguyên vẹn trong điều kiện thiếu oxy dưới tầng trầm tích.

Trong số đó, nhóm nghiên cứu xác định được nhiều loại ngũ cốc như lúa mì, lúa mạch xen lẫn các loài cỏ dại đặc trưng của vùng đất canh tác. Điều này chứng minh người tiền sử đã biết gieo hạt và thu hoạch ngũ cốc có hệ thống.

Các nhà khảo cổ cũng tìm thấy một phiến đá dùng để nghiền ngũ cốc thành bột. Có lẽ người tiền sử đã nhào bột rồi nướng trên những phiến đá phẳng mà các nhà khảo cổ tìm thấy ngay bên ngoài một trong những nơi trú ẩn.

Trước đó, giới khoa học cho rằng con người phát minh ra nghề nông cách đây 12.000 năm tại Cái nôi của nền văn minh – khu vực gồm Iraq, Levant, một phần Thổ Nhĩ Kỳ và Iran. Tuy nhiên, khám phá tại Ohalo II đã đẩy mốc thời gian con người bắt đầu thử nghiệm canh tác nông nghiệp sớm hơn hàng chục nghìn năm.

Xưởng sản xuất bia từ 13 nghìn năm trước

Nhóm nghiên cứu tại Đại học Stanford và Đại học Haifa phát hiện bằng chứng lâu đời nhất về hoạt động sản xuất bia từ ngũ cốc trong hang Raqefet, Israel, cách đây khoảng 13.000 năm.

Các nhà khảo cổ đã phân tích dấu vết còn sót lại trên những chiếc cối đá trong hang và xác định người Natufian cổ đại đã sử dụng lúa mì và lúa mạch để ủ bia, phục vụ các bữa tiệc nghi lễ. Quá trình làm bia gồm ba giai đoạn: cho hạt nảy mầm để tạo thành mạch nha, nghiền và đun nóng, lên men tự nhiên nhờ nấm men trong không khí.

"Bia cổ đại khác xa so với bia chúng ta uống ngày nay. Nó rất có thể là một hỗn hợp nhiều thành phần, giống như cháo hoặc cháo loãng", Jiajing Wang, thành viên của nhóm nghiên cứu tại Đại học Stanford, cho biết.

Phát hiện tại hang Raqefet góp phần củng cố "giả thuyết bia" được đưa ra hơn 60 năm trước: nhu cầu sản xuất bia có thể là động lực thúc đẩy con người thuần hóa và gieo trồng các loài ngũ cốc.

Bí ẩn tháp đá Jericho

Các cuộc khai quật tại Tell es-Sultan, di chỉ thuộc thành phố Jericho cổ đại ở Palestine, đã phát hiện một tòa tháp đá khổng lồ cao 8,5m được xây dựng vào khoảng năm 8000 trước Công nguyên. Công trình này là bằng chứng quan trọng, phản ánh trình độ xây dựng vượt bậc của các cộng đồng trong thời kỳ đồ đá mới.

Tháp Jericho có chiều cao khoảng 8,5 mét, đường kính đáy rộng 9 mét và đường kính đỉnh khoảng 7 mét. Mục đích xây dựng tháp Jericho cho đến nay vẫn là một bí ẩn.

Công trình sử dụng những khối đá chưa qua đẽo gọt, xếp thành nhiều lớp đồng tâm. Bên trong tháp có một cầu thang đá với 22 bậc, dẫn từ chân tháp lên đỉnh. Việc thiết kế và thi công một lối đi hẹp bên trong khối đá kiên cố như vậy đòi hỏi tư duy hình học, khả năng hợp tác và tổ chức lao động vượt xa những gì giới nghiên cứu từng hình dung về con người trong thời kỳ đồ đá mới.

Quần thể gò đất lớn ở Bắc Mỹ

Watson Brake là một quần thể gò đất cổ nằm ở phía Đông Bắc bang Louisiana, Mỹ. Di chỉ khảo cổ này có niên đại vào năm 3500 trước Công nguyên, nghĩa là nó cổ xưa hơn cả bãi đá cổ Stonehenge ở Anh và Kim tự tháp Giza ở Ai Cập.

Watson Brake bao gồm tổng cộng 11 gò đất, với chiều cao của mỗi gò từ 1 đến 7,6m, được sắp xếp có chủ đích, tạo thành bố cục giống như hình bầu dục. Công trình này có thể được sử dụng làm nơi tụ họp theo mùa, củng cố quan hệ xã hội và thực hiện các hoạt động nghi lễ.

Điều gây bất ngờ nhất chính là lực lượng xây dựng công trình. Việc họ là những cộng đồng săn bắt và hái lượm, thay vì các cộng đồng canh tác nông nghiệp hoặc đô thị, đã làm thay đổi góc nhìn của giới khoa học về khả năng tổ chức xã hội thời tiền sử.

Xương ngón tay của người Denisova

Các nhà khảo cổ đã tìm thấy một mảnh xương đốt ngón tay trong hang động Denisova ở phía Tây Siberia. Họ ước tính nó đã hơn 50.000 năm tuổi, nhưng mảnh vỡ quá nhỏ, không thể dùng các phương pháp khảo cổ học truyền thống để phân tích. Nhờ vào điều kiện mát mẻ trong hang động ở Siberia, các nhà nghiên cứu có thể tách chiết DNA từ xương để mang đi phân tích. Họ phát hiện DNA không thuộc về người Neanderthal hay người hiện đại, mà thuộc về một chủng người mới chưa từng được biết đến trước đây - người Denisova.

Bằng chứng DNA cho thấy da, tóc và mắt của người Denisova đều rất sẫm màu. Đặc điểm hình thể và khuôn mặt họ có nhiều nét tương đồng với người Neanderthal.

Số lượng hóa thạch của người Denisova rất hiếm nên các nhà khoa học cho đến nay vẫn chưa thể xác định vị trí chính xác của họ trên cây tiến hóa loài người.

Bản vẽ lâu đời nhất thế giới

Christopher Henshilwood, nhà nghiên cứu tại Đại học Bergen (Na Uy), và các cộng sự phát hiện bản vẽ lâu đời nhất thế giới trên một phiến đá trong hang Blombos ở Nam Phi. Chúng do người hiện đại, hay Homo sapiens, tạo ra cách đây khoảng 73.000 năm.

Phiến đá dài khoảng 4 cm, có sáu đường thẳng song song và ba đường thẳng khác gạch chéo (giống như biểu tượng dấu thăng #). Nhóm nghiên cứu sử dụng kính hiển vi điện tử và quang phổ để xác định cấu trúc của vật thể, đồng thời xem xét nó là do con người tạo ra hay hình thành một cách tự nhiên.

Kết quả cho thấy, các đường kẻ dường như được vẽ bằng "bút đất son". Để tạo ra hình vẽ như vậy, nghệ sĩ cổ đại phải dùng một chiếc "bút" đủ cứng, có đầu nhọn. Tác phẩm nghệ thuật này giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn đầu tiên về cách thức những cư dân thời tiền sử của hang Blombos sử dụng đất son như một loại màu vẽ.

"Hình vẽ chắc hẳn phải mang một ý nghĩa nào đó. Chúng tôi chỉ có thể khẳng định rằng, đó là sản phẩm của trí óc con người. Người xưa thực hiện tác phẩm này hoàn toàn có chủ tâm và sự tỉ mỉ", Henshilwood nhận định.

Trước đó, các bức vẽ thời tiền sử có niên đại ít nhất 40.000 năm trên vách hang El Castillo ở Tây Ban Nha và các hang ở đảo Sulawesi, Indonesia được coi là những bản vẽ lâu đời nhất của người hiện đại.

Thời điểm con người đặt chân đến Australia

Các cuộc khai quật tại di chỉ Madjedbebe ở miền Bắc Australia đã phát hiện nhiều hiện vật, gồm rìu, đá mài và các lò sưởi trải khắp khu vực có niên đại cách đây ít nhất 65.000 năm. Điều này cho thấy con người đã hiện diện ở Australia sớm hơn 18.000 năm so với dự đoán trước đây của giới khoa học.

Sau khi rời khỏi châu Phi, người Homo sapiens đã lai giống với người Neanderthal và người Denisova trước khi di chuyển đến siêu lục địa Sahul, vùng đất hiện nay là New Guinea và Australia.

"Mốc thời gian mới này sẽ có tác động lớn đến sự hiểu biết của chúng ta về thời điểm con người rời châu Phi và di chuyển qua khu vực Đông Nam Á để tới Australia", Chris Clarkson, nhà nghiên cứu tại Đại học Queensland, nhận định.

Các thành phố cổ đại của người Maya

Các nhà khoa học Mỹ đã phát hiện hàng chục thành phố cổ đại của người Maya ở phía Bắc Guatemala bằng cách sử dụng công nghệ quét laser trên không (LiDAR). Dữ liệu LiDAR đã giúp họ lập bản đồ hàng nghìn cấu trúc ẩn dưới tán rừng, làm lộ ra những khu đô thị lớn của người Maya trong thời kỳ Cổ điển muộn (Late Classic), kéo dài từ năm 650 đến năm 800 sau Công nguyên.

Quần thể các thành phố có sức chứa khoảng 7 đến 11 triệu người. Một số khu định cư của người Maya có dân số đông hơn và liên kết với nhau chặt chẽ hơn nhiều so với những gì các cuộc khảo sát trên mặt đất trước đây đã chỉ ra.

"Do công nghệ LiDAR có khả năng xuyên qua tán rừng dày, nó cho phép chúng tôi xác định và lập bản đồ các công trình do con người tạo ra trên mặt đất, chẳng hạn những bức tường, đường đi hoặc nhà ở", Marcello Canuto, giám đốc Viện nghiên cứu Trung Mỹ thuộc Đại học Tulane (Mỹ), cho biết.

Cuộc khảo sát cũng phát hiện hàng trăm ha đất nông nghiệp. Điều này chỉ ra rằng, hoạt động mở rộng sản xuất nông nghiệp đã giúp duy trì quy mô dân số khá lớn của nền văn minh Maya.

Quốc Hùng tổng hợp