Những ký họa chân dung của Bùi Xuân Phái trên cuốn sách nhạc 45 năm trước

Năm 1981, lần đầu tôi được mời viết nhạc cho phim. Đó là phim thời sự tài liệu có tên "Tuổi thơ và trách nhiệm" của đạo diễn Trần Thịnh, mà mọi người vẫn gọi là Thịnh râu (1932 - 1986). Lúc đó không dễ để một nhạc sĩ trẻ, mới ra trường được chen vai vào chốn làm ăn vốn đã rất ít việc. Ông Thịnh biết và mời tôi do nhạc sĩ Văn Cao giới thiệu.

Thế là sóng gió nổi lên, đầu tiên xưởng phim phản đối. Nhưng đạo diễn Trần Thịnh chơi rất quyết liệt: ông đe trả lại phim nếu xưởng không đồng ý cho tôi làm nhạc. Xưởng phim tạm thời đồng ý, nhưng lại đưa ra một chướng ngại khác: theo quy định, phải là hội viên Hội Nhạc sĩ mới được viết nhạc, và tiền thù lao phải gửi về Hội Nhạc sĩ, nếu không phải là hội viên thì không lĩnh được.

Cái này thì đúng quy trình và tôi không cách gì giải quyết được. Thất vọng, tôi đem kể với nhạc sĩ Trọng Bằng, ông bảo cứ chuyển tiền về Hội theo tên ông, và ông sẽ nhận giúp tôi tiền nhuận bút.

Vậy là bế tắc được khai thông, rồi lần đầu tiên tôi được lĩnh tiền nhuận bút. Đạo diễn Trần Thịnh nói tôi làm một bữa liên hoan, như các anh em vẫn làm mỗi khi lĩnh nhuận bút. Bữa liên hoan diễn ra tại nhà tôi, cái chái vẩy thêm từ một gara ôtô trong biệt thự của gia đình bác sĩ Hoàng Đình Cầu, thứ trưởng bộ Y tế lúc bấy giờ, ở 25 phố Trần Bình Trọng.

Vậy là cái phòng rộng chỉ có 9,5 mét vuông, làm bằng tre nứa, mái lợp giấy dầu Liên Xô, được tiếp nhạc sĩ Văn Cao, họa sĩ Bùi Xuân Phái và nhà thơ Dương Tường do ông Thịnh mời; và ông Trọng Bằng do tôi mời.

Tôi đi mua vài lạng thịt bò và mấy quả cà chua, nhờ cô Minh, con gái bác sĩ Hoàng Đình Cầu thái hộ thịt; rồi ra phố Trần Quốc Toản mua bánh phở và nước phở của một cửa hàng bán phở; bếp dầu, nồi niêu, bát đũa thì mượn của nhà bác sĩ Hoàng Đình Cầu. Tất cả món ăn của bữa liên hoan chỉ có thế, đương nhiên không thể thiếu rượu quốc lủi là rượu sắn Làng Vân.

Nhà không có bàn ghế gì, nên trải chiếu xuống nền, ai dựa lưng vào đâu thì tùy.

Khoảng 5 giờ chiều, cụ Phái đạp cái xe đạp cà tàng đến, đầu tiên, cụ tặng tôi một bức tranh phố Phái nhỏ. Cuối cùng là ông Trọng Bằng đi xe máy Peugeot 102 màu đỏ đến.

Cụ Phái vẽ luôn tay. Cụ Văn Cao cũng vẽ và ngồi vào đàn piano chơi tùy hứng, chủ yếu chơi bằng nắm đấm, cánh tay, khuỷu tay, cùi chỏ... rất là sấm sét.

Các cụ vẽ một lúc thì hết giấy, nghĩ đến bây giờ tôi vẫn còn tiếc. Vì cơn vẽ đang đà thăng hoa, cụ Phái liền vớ luôn quyển sách nhạc (Rodion Shchedrin - Ballet Anna Karenina) và vẽ vào đó, chủ yếu là chân dung. Đặc biệt, khi vẽ cụ Văn Cao, cụ Phái chỉ cần mấy nét phác họa chì là ra ngay thần thái, có lẽ do hai người quá hiểu nhau.

Hôm nay, nhìn lại những bức ký họa này, cảm thấy như giọng nói các cụ vẫn đâu đây.