Những lập luận về 'thu nhập cơ bản phổ quát'

Chỉ trong hai tuần qua, ý tưởng "thu nhập cơ bản phổ quát" (Universal Basic Income, UBI), đã xuất hiện trên tin tức thời sự ít nhất ba lần, mà hai trong số đó liên quan tới người giàu nhất thế giới hiện nay: Elon Musk.

Đầu tiên, ngày 16/10, nhà tỷ phú với khối tài sản 868 tỷ USD trên bảng xếp hạng theo thời gian thực của Forbes tuyên bố sẽ tặng mỗi trẻ em Mỹ một cổ phiếu SpaceX vào năm tới. Forbes bình luận đây là một đề xuất đi theo hướng vốn cơ bản phổ quát (universal basic capital). Đề xuất này đang thu hút sự quan tâm của các chính trị gia thuộc cả hai đảng ở Mỹ như một giải pháp giúp người dân giảm tác động của AI đối với việc làm.

Không lâu sau đó, ngày 29/10, Musk nhắc lại quan điểm hồi đầu năm rằng tiết kiệm tiền cho tương lai quá xa "là vô nghĩa". Ông dự báo AI sẽ tạo ra đột biến về năng suất lao động, khiến cho của cải thừa mứa, và do đó "trong tương lai, tiền bạc sẽ không còn quan trọng nữa". Ý tưởng này ăn khớp với giải pháp mà Musk đăng trên mạng xã hội X hồi tháng Tư: "Thu nhập cao phổ quát [Universal High Income - UHI] thông qua các tờ séc do chính phủ Mỹ phát hành là cách tốt nhất để đối phó với tình trạng thất nghiệp do AI gây ra."

Tin tức thứ ba, ít được chú ý hơn, nhưng không phải là chuyện chỉ nói miệng như Musk, là tháng 11 này đánh dấu tròn một năm chương trình UBI của quần đảo Marshall đi vào hiệu lực, được coi là chương trình đầu tiên như vậy ở quy mô quốc gia trên toàn thế giới. Chỉ có hơn 35.000 dân và thu nhập bình quân đầu người 1.400 USD/tháng, quốc đảo Thái Bình Dương này đã chi 200 USD mỗi quý cho toàn bộ công dân từ tháng 11/2025. Chương trình này khả dĩ nhờ Hiệp ước Liên kết Tự do (Compact of Free Association) của Marshall với Mỹ. Hiệp ước tài trợ cho dịch vụ công của chính phủ Marshall và là nền tảng tài khóa cho quốc gia này, nơi vốn có cơ sở thuế hạn hẹp, dân số ít, thị trường lao động phân mảnh và mức độ đa dạng hóa kinh tế thấp.

Từ những ý tưởng thế kỷ 16

Ý tưởng đảm bảo một mức sống nhất định vô điều kiện, qua một khoản thu nhập "phát không" cho tất cả mọi người, hay ít ra là những người yếu thế, trong xã hội không hề mới. Đã manh nha ít ra là từ những tác phẩm thế kỷ 16 Utopia (Thomas More, 1516) và De Subventione Pauperum (Về việc cứu tế người nghèo, Johannes Ludovicus Vives, 1526), ý tưởng này được tổng hợp thành lý luận lần đầu tiên có lẽ là trong cuốn L’Esprit des Lois (Tinh thần pháp luật, 1748) của nhà tư tưởng Pháp Montesquieu: "Nhà nước nợ mọi công dân của mình một sự sinh tồn an toàn, thức ăn, quần áo phù hợp và một lối sống không làm tổn hại đến sức khỏe của họ."

Triển khai cụ thể ý tưởng đó trong một xã hội nông nghiệp, nhà lý luận của chủ nghĩa cải cách triệt để người Anh Thomas Spence viết trong tập sách nhỏ in năm 1796 - The Meridian Sun of Liberty (Mặt trời tự do giữa ngọ) - rằng mọi người đều có quyền bình đẳng với đất đai. Và do vậy, "đất đai cùng tất cả những gì thuộc về nó, ở mọi giáo xứ, đều trở thành tài sản của cộng đồng hoặc giáo xứ". Địa tô thu được từ đó như thế phải được dùng để trang trải các khoản chi tiêu phục vụ lợi ích công. Phần còn lại, mà Spence ước tính là khoảng 1/3, sẽ được chia đều "cho toàn thể mọi người, nam cũng như nữ, đã kết hôn hay còn độc thân trong giáo xứ, từ đứa trẻ sơ sinh một ngày tuổi cho đến những cụ già tóc bạc".

Nhưng phải đến John Stuart Mill, với cuốn Principles of Political Economy (Những nguyên lý của kinh tế chính trị học, ấn bản in lần thứ hai, 1849), một nguyên lý rõ ràng mới định hình: "Trong phân phối [của cải xã hội], một mức tối thiểu nhất định trước hết được dành cho sự sinh tồn của mọi thành viên trong cộng đồng, bất kể có khả năng lao động hay không. Phần sản phẩm còn lại được chia theo những tỷ lệ nhất định, được xác định trước, giữa ba yếu tố: lao động, tư bản và tài năng". Trong tiểu luận di cảo có cái tên rất phù hợp On Socialism (Về chủ nghĩa xã hội, 1879), Mill cũng diễn đạt rõ ràng: "Sau khi một mức tối thiểu nhất định trước tiên được dành riêng cho sinh kế của mọi thành viên trong cộng đồng, bất kể có khả năng lao động hay không, xã hội sẽ chia phần sản phẩm còn lại giữa các nhóm khác nhau, theo những tỷ lệ mà họ thấy có thể thu hút lượng lao động cần thiết đối với mỗi nhóm."

Không ngạc nhiên, Anh quốc vào đầu thế kỷ 20, cũng là nơi mà ý tưởng UBI trở thành một chủ đề được thảo luận nghiêm túc. Lịch sử thực sự lặp lại chính nó: nước Anh bấy giờ là quốc gia giàu có và hùng mạnh hàng đầu thế giới, giống như Mỹ ngày nay. Dưới những cái tên như "cổ tức xã hội" (social dividend), "tiền thưởng nhà nước" (state bonus) và "cổ tức quốc gia" (national dividend), tranh luận về đề xuất thu nhập cơ bản vô điều kiện trở nên sôi nổi ở Anh nhất là vào thời kỳ giữa hai cuộc Thế chiến.

Lý luận và thực tiễn ở Mỹ

Nhưng sau Thế chiến II, Mỹ, bấy giờ đã là siêu cường của thế giới, mới là nơi cuộc tranh luận này được tiếp nối, cả về lý luận lẫn thực tiễn. Chính tại nước Mỹ đầy biến động của những năm 1960, vào thời đỉnh cao của phong trào quyền công dân, ba nguồn cảm hứng chính cho ý tưởng UBI đã ra đời.

Thứ nhất, trong nhiều ấn phẩm, Robert Theobald (1929-1999) và Ủy ban Đặc nhiệm về Cuộc cách mạng ba mặt (1964) của ông đã bảo vệ một mức thu nhập tối thiểu bảo đảm, do niềm tin "tự động hóa đang khiến lao động nhận lương trở nên lỗi thời, và trợ cấp của chính phủ là cách duy nhất trao cho công chúng phương tiện để mua lượng hàng hóa dồi dào vô tận do máy móc tự động sản xuất ra". Tức không khác nhiều so với những gì Elon Musk sẽ nói hơn 60 năm sau.

Thứ hai, trong cuốn sách nổi tiếng Capitalism and Freedom (Chủ nghĩa tư bản và tự do, 1962), nhà kinh tế học người Mỹ đoạt giải Nobel Milton Friedman (1912-2006) đề xuất tối giản các phúc lợi nhà nước ở Mỹ qua ý tưởng "thuế thu nhập âm", theo đó hợp nhất hệ thống thuế thu nhập và trợ cấp làm một, như một giải pháp thay thế đơn giản và triệt để cho mạng lưới phúc lợi xã hội (cho đến nay vẫn) chắp vá và thiếu hiệu quả của Mỹ.

Cuối cùng, nhà kinh tế học James Tobin (1918-2002), John Kenneth Galbraith (1908-2006) và nhiều đồng nghiệp khác ở Mỹ ủng hộ việc bảo đảm một mức thu nhập tối thiểu rộng rãi và hào phóng hơn, đồng thời hạn chế những bất cập của các chương trình trợ cấp hiện hành. Khác với cách hỗ trợ chỉ dành cho người nghèo đáp ứng những điều kiện nhất định, Tobin đề xuất mỗi hộ gia đình đều được cấp một khoản tiền cơ bản, với mức thay đổi tùy theo quy mô và thành phần gia đình. Khi các thành viên kiếm thêm thu nhập, khoản hỗ trợ sẽ giảm dần thay vì bị cắt đột ngột. Nhờ vậy, người dân vừa có một mức thu nhập bảo đảm, vừa duy trì được động lực làm việc.

Cũng cần hiểu rằng những đề xuất đó được đưa ra trong bối cảnh cuộc chiến tranh lạnh đang ở đỉnh điểm, và mô hình tư bản chủ nghĩa của Mỹ cần những chương trình phúc lợi hiệu quả hơn trong cuộc đối đầu về cả lý luận lẫn thực tiễn với mô hình xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và các nước Đông Âu. Kế hoạch Trợ cấp Gia đình (Family Assistance Plan - FAP), chương trình phúc lợi xã hội đầy tham vọng của chính quyền Tổng thống Richard Nixon, ra đời trong bối cảnh đó. FAP được công bố rộng rãi vào tháng 8/1969, được Hạ viện Mỹ thông qua vào tháng 4/1970 với đa số phiếu áp đảo, nhưng nó bị ủy ban chuyên trách của Thượng viện bác bỏ vào tháng 11/1970, rồi chính thức bị khai tử vào năm 1972 bất chấp nhiều sửa đổi nhằm xoa dịu những ý kiến phản đối trong Quốc hội.

Đến cuối những năm 1970, trong khi cuộc tranh luận về UBI lắng xuống ở Mỹ, thì các nước châu Âu, nhất là các quốc gia Bắc Âu đang giàu lên nhanh chóng, lại bắt đầu bàn đến điều đó.

Ở Đan Mạch, ba học giả bảo vệ đề xuất UBI dưới cái tên "lương công dân" (citizen’s wage) trong cuốn sách bán chạy trên toàn quốc, sau này được dịch sang tiếng Anh với nhan đề Revolt from the Center (Cuộc nổi dậy từ trung tâm, 1978).

Ở Hà Lan vào năm 1976, giáo sư ngành y học xã hội ở Đại học Tự do Amsterdam, Jan Pieter Kuiper, sau khi chứng kiến nhiều người ngã bệnh do làm việc quá sức và những người khác lại lâm bệnh vì không tìm được việc làm, đã khuyến nghị tách rời việc làm khỏi thu nhập "để chống lại bản chất làm tha hóa con người của lao động nhận lương". Chỉ một mức "thu nhập bảo đảm" thỏa đáng, như cách ông gọi, mới giúp con người phát triển độc lập và tự chủ.

Điều trớ trêu là cho tới nay, ví dụ có lẽ là nổi tiếng nhất về một hệ thống UBI triển khai trên thực tế đã diễn ra hoàn toàn tách biệt với những cuộc tranh luận học thuật nói trên. Cụ thể, vào giữa những năm 1970, Jay Hammond, Thống đốc Đảng Cộng hòa của bang Alaska, do lo ngại nguồn thu nhập lớn từ dầu mỏ ở vịnh Prudhoe - mỏ dầu lớn nhất Bắc Mỹ - sẽ không được gìn giữ cho các thế hệ sau, đã đề xuất thành lập một quỹ thường trực nhằm tái đầu tư một phần doanh thu từ dầu mỏ.

Năm 1976, Quỹ Thường trực Alaska (Alaska Permanent Fund) được thành lập, chi trả cổ tức hằng năm cho toàn bộ cư dân, tỷ lệ thuận với số năm họ cư trú tại bang. Bị kiện lên Tòa án Tối cao Mỹ vì phân biệt đối xử với người nhập cư từ các bang khác, đề xuất này bị tuyên bố là vi phạm "điều khoản bảo vệ bình đẳng" (Tu chính án thứ 14 của Hiến pháp Liên bang). Sau đó, chính sách đã được sửa đổi để trở thành một khoản thu nhập cơ bản vô điều kiện thực thụ.

Từ khi chương trình được triển khai lần đầu vào năm 1982, bất kỳ ai cư trú hợp pháp tại Alaska từ ít nhất sáu tháng đều nhận được một khoản cổ tức đồng đều mỗi năm, bất kể độ tuổi. Khoản cổ tức này tương ứng với một phần tiền lãi trung bình mà Quỹ Thường trực kiếm được trong 5 năm trước đó.

Ngày nay ở Mỹ, các đợt phát tiền cho dân, như dưới thời Tổng thống Joe Biden vào những năm đại dịch Covid, hay gần đây hơn, lời hứa tranh cử phát 5.000 USD cho mỗi công dân trưởng thành của Tổng thống Donald Trump, đã không còn quá xa lạ. Trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2020, Andrew Yang cũng đã trở thành ứng viên của một đảng lớn (Dân chủ) đầu tiên trong lịch sử Mỹ công khai vận động cho một khoản UBI áp dụng toàn quốc.

Trung Quốc cũng sẽ phát tiền cho dân?

Cuộc thảo luận về UBI đang lan sang một siêu cường khác: Trung Quốc. Mục xã luận của tờ South China Morning Post ngày 8/7/2025 đăng bài của biên tập viên công nghệ và kinh tế chính trị Zhou Xin (Chu Hân) với tựa đề: "Khi AI thay thế người lao động, Trung Quốc có thể cân nhắc áp dụng UBI". "Theo hệ tư tưởng chính thức của Trung Quốc, mục tiêu tối hậu là tạo ra một xã hội nơi thành quả của lao động được chia sẻ cho toàn thể công dân", Chu viết. "Trong bối cảnh này, UBI có thể đóng vai trò như bước đệm hướng tới lý tưởng của chủ nghĩa cộng sản."

Chu lập luận, so với năng lực sản xuất của Trung Quốc, tỷ trọng tiêu dùng của người dân nước này vẫn ở mức tương đối thấp và nỗi lo việc phát tiền mặt cho người dân sẽ dung dưỡng thói lười biếng và sự phụ thuộc quá mức vào phúc lợi thái quá là "vô căn cứ". Theo ông, UBI được thiết kế chỉ để trang trải các chi phí sinh hoạt thiết yếu, để vẫn còn rất nhiều cơ hội cho những cá nhân có chí tiến thủ theo đuổi mức thu nhập cao hơn nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống.

Lập luận này cũng đã đi tới những con tính khá cụ thể: Tổng thu ngân sách tài khóa của Trung Quốc năm 2024 đạt 22.000 tỷ nhân dân tệ (khoảng 3.000 tỷ USD), tương đương khoảng 16.000 nhân dân tệ mỗi người - chưa tính các nguồn thu khác của chính phủ. Chu cho rằng chỉ cần phân bổ một nửa khoản tiền đó cho UBI, nguồn lực tài khóa còn lại của chính phủ "vẫn còn rất lớn".

Ngân sách của Trung Quốc đã tăng gần gấp 10 lần trong 10 năm qua, trong khi các khoản đầu tư vào cơ sở hạ tầng cùng phát triển đô thị, cách thúc đẩy tăng trưởng bấy lâu nay của Trung Quốc, ngày càng trở nên thiếu hiệu quả. Hệ thống phúc lợi của nước này, như lương hưu và chăm sóc y tế, lại được thiết kế để mang lại lợi ích cho một số nhóm đối tượng cụ thể (ví dụ qua chính sách hộ khẩu) nhiều hơn các nhóm khác. Tất cả khiến cho ý tưởng UBI, để hướng tới một tương lai thực sự "thịnh vượng chung", đúng như mục tiêu của Chủ tịch Tập Cận Bình, càng hấp dẫn hơn ở quốc gia 1,4 tỷ dân.

Văn Minh tổng hợp