Ngày 5/11 vừa qua, Reuters đưa tin, khoảng 600.000 bộ xử lý AI H200 của NVIDIA đang nằm chờ tại Hồng Kông (Trung Quốc). Những tưởng Trung Quốc phải rất sốt sắng nhập khẩu nhưng nước này lại chần chừ chưa phê duyệt nhập khẩu chip quy mô lớn [1].
Nghịch lý ấy đặt ra một câu hỏi vì sao Trung Quốc vừa cần những con chip mạnh nhất của Mỹ, vừa dè dặt trước cơ hội tiếp cận chúng? Và vì sao những con chip như H200 lại có ý nghĩa lớn đến vậy trong cuộc mặc cả giữa hai cường quốc?
Những bộ xử lý AI tiên tiến như H200 có thể thực hiện hàng chục triệu tỷ phép tính mỗi giây, vận chuyển cả chục terabyte dữ liệu trong một giây và kết nối hàng nghìn chip thành một cỗ máy thống nhất. Nhưng đó chưa phải là nút thắt duy nhất trong cuộc chiến bán dẫn. H200 chỉ là một trong nhiều quân bài trên bàn cờ thương chiến này.
Các GPU H200. Ảnh: Nvidia
Nút thắt ít được biết đến
Các mô hình AI được huấn luyện bằng khối lượng phép tính khổng lồ. GPU phù hợp vì có thể thực hiện đồng thời nhiều phép toán. Những GPU (Graphics Processing Unit, hay bộ xử lý đồ họa) như H200, các thế hệ GPU mới hơn thuộc dòng Blackwell hay Rubin của NVIDIA có thể thực hiện hàng chục triệu tỷ phép tính mỗi giây (petaflops), đồng thời vận chuyển cả chục terabyte dữ liệu mỗi giây. Đó là năng lực cho phép các hệ thống AI huấn luyện những mô hình ngày càng lớn và xử lý khối lượng yêu cầu khổng lồ.
Nếu lấy mức 50 petaflops làm ví dụ, con chip có thể thực hiện khoảng 50 triệu tỷ phép tính trong một giây. Giả sử tám tỷ người cùng bấm máy tính, mỗi người thực hiện một phép tính mỗi giây, không nghỉ, thì phải mất hơn 70 ngày mới đạt được số lượng phép tính tương đương.
Nhưng con số petaflops không nói lên toàn bộ sức mạnh, vì hiệu năng còn phụ thuộc loại phép tính, độ chính xác số học, phần mềm và cách tổ chức hệ thống chip. Bộ xử lý còn phải được cung cấp dữ liệu đủ nhanh. Chẳng hạn, với mô hình AI 70 tỷ tham số, nếu mỗi tham số lưu bằng 8 bit, sẽ cần khoảng 70 GB bộ nhớ chỉ để chứa các trọng số. Khi chatbot tạo câu trả lời, GPU phải liên tục đọc những trọng số này để tính toán từng phần tiếp theo. Nếu dữ liệu không được chuyển đến đủ nhanh, bộ xử lý dù có khả năng tính toán rất lớn vẫn phải chờ. Trong một số tác vụ suy luận, tốc độ đọc dữ liệu từ bộ nhớ có thể trở thành giới hạn lớn hơn cả sức mạnh tính toán của GPU.
Đó là lý do các GPU AI tiên tiến như H200 hay Blackwell của NVIDIA sử dụng bộ nhớ băng thông cao HBM (High Bandwidth Memory). Đây là loại bộ nhớ được thiết kế để đưa lượng dữ liệu rất lớn đến GPU trong thời gian ngắn.
HBM gồm nhiều lớp chip nhớ DRAM được xếp chồng lên nhau theo chiều dọc, kết nối bằng hàng nghìn đường dẫn xuyên qua các lớp silicon. Các chồng bộ nhớ này được đặt sát GPU và kết nối với chip xử lý thông qua một nền kết nối silicon trung gian (interposer) trong một cụm đóng gói tiên tiến. Nhờ có rất nhiều đường truyền dữ liệu hoạt động song song, HBM đạt băng thông cao hơn đáng kể so với bộ nhớ thông thường.
Một GPU AI hiện đại không phải là sản phẩm của riêng một hãng. NVIDIA thiết kế bộ xử lý, nhưng để nó hoạt động ở hiệu năng cao, cần có bộ nhớ HBM do những nhà sản xuất chuyên biệt như SK hynix, Samsung hay Micron cung cấp. Các chip xử lý và chip nhớ sau đó được tích hợp với nhau bằng công nghệ đóng gói tiên tiến CoWoS của TSMC.
Từ góc nhìn đó, việc Mỹ mở rộng kiểm soát xuất khẩu HBM từ cuối năm 2024 là một diễn biến rất quan trọng, dù không được giới truyền thông quan tâm đưa tin rầm rộ như các lệnh cấm GPU.
Lý do được Bộ Thương mại Mỹ nêu là HBM có vai trò thiết yếu trong các hệ thống tính toán tiên tiến, bởi bộ xử lý nhanh sẽ không phát huy hết năng lực nếu bộ nhớ không theo kịp [3].
CEO NVIDIA Jensen Huang cầm trên tay chip B200 (trái) và chip H100 vào năm 2024. Ảnh: Nvidia
Mỹ muốn giữ khoảng cách công nghệ đến đâu
Nếu các thế hệ Blackwell và Rubin đại diện cho phần công nghệ tiên tiến Mỹ muốn giữ lại, tuyệt đối cấm bán cho Trung Quốc, thì H200 nằm trong một vùng phức tạp hơn - được phép bán nhưng nhỏ giọt, và xem xét cụ thể từng trường hợp.
Những con chip H200 nằm chờ ở Hồng Kông cho thấy chính sách của Mỹ có một vùng xám. H200 là bộ xử lý thuộc thế hệ Hopper, không phải sản phẩm mạnh nhất của NVIDIA, nhưng vẫn có giá trị đáng kể đối với nhiều tác vụ AI. Việc một dòng chip như H200 có thể trở thành đối tượng thương lượng cho thấy kiểm soát xuất khẩu không phải lựa chọn đơn giản giữa bán và cấm.
Jensen Huang, người đồng sáng lập NVIDIA, từng mô tả hệ quả của các lệnh cấm: "Khi chúng tôi bị cấm vào Trung Quốc, điều đó để lại một khoảng trống để các công ty Trung Quốc lấp vào. Huawei và nhiều công ty khởi nghiệp ở Trung Quốc đã có những năm tăng trưởng kỷ lục" [2]. Cấm vận có thể làm chậm đối thủ trước mắt, nhưng cũng thúc đẩy họ xây dựng hệ sinh thái thay thế. Mỹ muốn giữ lợi thế công nghệ, nhưng cũng phải tính đến lợi ích doanh nghiệp và sức lan tỏa của hệ sinh thái do mình dẫn dắt.
Vì vậy, phía Mỹ tìm cách tạo ra một khoảng cách có kiểm soát: cho phép tiếp cận một số thế hệ hoặc cấu hình nhất định, nhưng không cho phép đối thủ mua những sản phẩm tiên tiến nhất. Ngược lại, Trung Quốc cần chip NVIDIA, song cũng không muốn sự phát triển AI tiếp tục phụ thuộc vào nguồn cung mà đối thủ có thể kiểm soát. H200 vì thế trở thành một quân bài mặc cả.
Washington cũng đã từng giải thích việc điều chỉnh chính sách cấp phép H200. Tháng 1/2026, Jeffrey Kessler, Thứ trưởng phụ trách công nghiệp và an ninh của Bộ Thương mại Mỹ, nói: "Kiểm soát xuất khẩu cần thích ứng với những thay đổi của công nghệ, đồng thời bảo vệ an ninh quốc gia" [4]. Đường ranh giữa chip được phép bán và chip bị cấm vì thế phải liên tục điều chỉnh.
Trung Quốc tìm cách phá thế phụ thuộc như thế nào?
Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu khó có thể ngăn hoàn toàn Trung Quốc phát triển chip AI. Huawei, SMIC, CXMT và nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đang đầu tư vào bộ xử lý, bộ nhớ, thiết bị chế tạo, vật liệu và phần mềm. Khách hàng ngay ở thị trường nội địa lớn cho phép những sản phẩm chưa tối ưu về chi phí vẫn có cơ hội được triển khai, cải tiến và tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ.
Dù chưa thể sản xuất chip mạnh như NVIDIA, nhưng việc phát triển chip nội địa rồi kết nối số lượng lớn bộ xử lý thành hệ thống vẫn mang lại hiệu quả cho phát triển AI. Huawei đang theo đuổi chiến lược này với dòng Ascend và các hệ thống Atlas.
Chip nhớ CXMT trên một thanh RAM. Ảnh: CXMT
Mặt trận chế tạo cũng cho thấy nỗ lực tự chủ. Bộ xử lý Kirin 9030 của Huawei được SMIC in bằng máy quang khắc DUV. Điều đó cho thấy Trung Quốc có thể thu nhỏ cấu trúc mạch ở mức độ nhất định mà không cần máy quang khắc siêu cực tím EUV đã bị cấm bán cho Trung Quốc [5].
Dù thế, những nút thắt công nghệ không dễ giải quyết bằng khẩu hiệu. Để in con chip, máy quang khắc DUV dùng ánh sáng có bước sóng dài hơn EUV. Muốn tạo cấu trúc nhỏ hơn, nhà máy phải chia mẫu mạch thành nhiều lần khắc và căn chỉnh (multi-patterning). Quy trình này khả thi nhưng phức tạp, tăng số công đoạn và khó kiểm soát sai lệch. Một wafer có thể chứa hàng trăm die (từng con chip thô trên tấm wafer). Nếu nhiều die bị lỗi, chi phí của cả wafer phải được phân bổ cho số die tốt còn lại. Nếu quy trình cần nhiều bước hơn, mỗi wafer phải nằm trong nhà máy lâu hơn và sử dụng nhiều giờ thiết bị hơn. Sản lượng thành phẩm đạt được cũng giảm xuống.
Trung Quốc thúc đẩy CXMT phát triển HBM để giảm phụ thuộc. Nhưng ngày 28/10, Reuters ước tính rằng tỷ lệ thành phẩm HBM3E của CXMT ở mức 20-30%, so với khoảng 70% của SK hynix.
Những con số ấy cho thấy khoảng cách giữa mẫu thử và sản xuất hàng loạt. Trong bán dẫn, điều khó không chỉ là làm ra sản phẩm hoạt động được, mà là sản xuất hàng triệu sản phẩm đồng đều, tỷ lệ thành phẩm cao và chi phí thấp. Một công đoạn lỗi có thể làm mất giá trị của nhiều die đã qua các bước trước; quy trình dài hơn cũng làm giảm sản lượng, tăng chi phí.
Tuy vậy, mặt trận kiểm soát chip vật lý chưa đủ để kiểm soát hoàn toàn năng lực tính toán. Reuters ngày 12/11 đưa tin một số doanh nghiệp AI Trung Quốc đang tìm cách thuê trước năng lực tính toán sử dụng GPU NVIDIA tại các trung tâm dữ liệu ở nước ngoài, do lo ngại Washington có thể siết quyền truy cập từ xa [6]. Điều này cho thấy các doanh nghiệp vẫn có thể tìm cách tiếp cận sức mạnh xử lý tiên tiến ngay cả khi việc nhập khẩu chip trực tiếp bị hạn chế.
Với Mỹ, đây là một bài toán khó hơn nhiều so với việc kiểm soát hàng hóa qua biên giới. Cơ quan quản lý không chỉ phải xác định chip được bán cho ai, chuyển đến đâu, mà còn phải tính đến người sử dụng dịch vụ điện toán đám mây, địa điểm đặt máy chủ và quyền truy cập vào năng lực tính toán. Ranh giới kiểm soát vì thế không còn dừng ở con chip vật lý, mà mở rộng sang cả dịch vụ và hạ tầng cung cấp sức mạnh tính toán.
Năm điểm nóng trong cuộc đua chip AI Mỹ - Trung:
1. Các dòng Blackwell và Rubin của NVIDIA: đỉnh hiệu năng hiện nay và hoàn toàn bị cấm bán sang Trung Quốc. Chẳng hạn, GPU Rubin được tích hợp 288 GB bộ nhớ HBM4, với băng thông lên tới 22 TB/s. Dung lượng này gấp hơn hai lần HBM trên H200, còn băng thông cao gấp khoảng 4,6 lần.
2. NVIDIA H200: quân bài mặc cả. Đây là GPU thế hệ Hopper, cũ hơn Blackwell và Rubin nhưng vẫn rất mạnh. Mỹ điều chỉnh chính sách để cho phép xuất khẩu có điều kiện, trong khi Trung Quốc vẫn thận trọng với việc nhập khẩu quy mô lớn. Khoảng 600.000 chip H200 nằm chờ tại Hồng Kông trở thành biểu tượng cho nghịch lý này.
3. Huawei Ascend 950: nỗ lực xây dựng đối trọng nội địa của Trung Quốc. Huawei phát triển hai phiên bản Ascend 950, trong đó 950PR hướng đến giai đoạn xử lý ban đầu khi AI tiếp nhận câu hỏi, còn 950DT tập trung vào việc tạo câu trả lời và huấn luyện mô hình. Đáng chú ý, 950DT có 144 GB bộ nhớ với băng thông 4 TB/s, khá gần GPU H200 của NVIDIA (141 GB và 4,8 TB/s). Tuy nhiên, về năng lực tính toán FP8, Huawei công bố 950DT đạt 1 PFLOPS, thấp hơn thông số của H200.
4. Kirin 9030: biểu tượng "chip 5nm không EUV". Mật độ khoảng 120 triệu transistor/mm² (tương đương cỡ 6nm), sử dụng DUV nên tỷ lệ thành phẩm đạt chuẩn (yield) có thể thấp hơn, chi phí sản xuất có khả năng tăng.
5. HBM: Mỹ siết HBM từ 12/2024, khiến các hãng chip Trung Quốc phải săn hàng qua những kênh không chính thức với giá cao gấp nhiều lần, trong khi CXMT vẫn đẩy mạnh sản xuất dù tỷ lệ thành phẩm đạt chuẩn còn thấp.
[1] Reuters. "Nvidia chips pile up in Hong Kong as China withholds import approval". https://www.reuters.com/world/china/nvidia-chips-pile-up-hong-kong-china-withholds-import-approval-2026-11-05/
[2] CNA. "'Not wise' to have two AI ecosystems, US and China can cooperate and compete: Nvidia CEO Jensen Huang". https://www.channelnewsasia.com/business/jensen-huang-nvidia-us-china-ai-artificial-intelligence-6139811
[3] U.S. Bureau of Industry and Security. "Commerce Strengthens Export Controls to Restrict China’s Capability to Produce Advanced Semiconductors for Military Applications". https://www.bis.gov/press-release/commerce-strengthens-export-controls-restrict-chinas-capability-produce-advanced-semiconductors-military
[4] U.S. Bureau of Industry and Security. Department of Commerce Revises License Review Policy for Semiconductors Exported to China https://www.bis.gov/press-release/department-commerce-revises-license-review-policy-semiconductors-exported-china?
[5] TechInsights. SMIC N+3 Confirmed: Kirin 9030 Analysis Reveals How Close SMIC Is to 5nm. https://www.techinsights.com/blog/smic-n3-confirmed-kirin-9030-analysis-reveals-how-close-smic-5nm?
[6] Reuters. Chinese AI firms rush to secure Nvidia chip capacity as spy scandal stirs fear of US curbs https://www.reuters.com/world/china/chinese-ai-firms-rush-secure-nvidia-chip-capacity-spy-scandal-stirs-fear-us-2026-11-12/?