Kỳ 1: Công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ có những ưu thế tiềm năng gì
Cơ quan Năng lượng hạt nhân thuộc OECD (OECD/NEA) ước tính hiện có khoảng 127 thiết kế SMR đang được phát triển, được chia thành hai nhóm chính: lò phản ứng nước nhẹ (LWR) và lò phản ứng mô-đun tiên tiến (AMR).
Trong đó, lò phản ứng nước nhẹ bao gồm lò nước áp lực (PWR) và lò nước sôi (BWR), đều sử dụng nước thông thường làm chất làm mát và chất làm chậm. Lò phản ứng nước nhẹ chiếm 347/411 lò phản ứng đang vận hành trên thế giới tại thời điểm 1/7/2026. Nhóm này có thể kế thừa nền tảng công nghệ, kinh nghiệm vận hành, tiêu chuẩn kỹ thuật và chuỗi cung ứng nhiên liệu đã hình thành trong ngành công nghiệp hạt nhân. Đây là lợi thế quan trọng đối với quá trình cấp phép và triển khai ban đầu.
Lò phản ứng mô-đun tiên tiến bao gồm các công nghệ như lò làm mát bằng natri (SFR), lò làm mát bằng khí nhiệt độ cao (HTGR), lò muối nóng chảy (MSR), và lò làm mát bằng chì (LFR). Nhiều thiết kế thuộc nhóm này mở ra khả năng cải thiện hiệu suất sử dụng nhiên liệu, hoặc cung cấp nhiệt độ cao; mặt khác đòi hỏi phát triển loại nhiên liệu mới, đặc biệt là urani làm giàu thấp hàm lượng cao (HALEU), cùng với năng lực chế tạo, vận chuyển và bảo đảm an ninh nguồn cung tương ứng.
Một số thiết kế lò phản ứng mô-đun tiên tiến có tiềm năng cung cấp nhiệt độ đầu ra khoảng 650°C, hoặc cao hơn, tạo cơ hội mở rộng ứng dụng hạt nhân sang các quy trình công nghiệp cần nhiệt độ cao mà các hệ thống lò phản ứng nước nhẹ thông thường khó đáp ứng.
Lắp đặt kết cấu lò phản ứng làm mát bằng chì Brest-OD-300 tại thành phố Seversk, tỉnh Tomsk, vùng Tây Siberia, Nga. Ảnh: TVEL
Từ cách phân loại trên có thể thấy, SMR không phải một công nghệ đơn nhất, mà là tập hợp nhiều hướng thiết kế với nền tảng kỹ thuật và mục tiêu ứng dụng khác nhau. Một số thiết kế trong số đó đã có khách hàng tiềm năng, địa điểm dự kiến, được cơ quan quản lý tiến hành đánh giá, hoặc đã bước vào giai đoạn xây dựng. Các trường hợp này cho thấy quá trình phát triển SMR đang có những tiến triển thực chất, dù cần phân biệt rõ giữa dự án trình diễn, dự án đã được cấp phép và dự án đã đạt điều kiện đầu tư, vận hành thương mại.
Nhóm các thiết kế lò phản ứng mô-đun nhỏ sử dụng công nghệ nước nhẹ
Trong nhóm lò phản ứng mô-đun nhỏ sử dụng công nghệ nước nhẹ, có bốn thiết kế được đánh giá nổi bật.
Thiết kế BWRX-300, công suất điện 316 MW do liên doanh GE Vernova Hitachi Nuclear Energy phát triển dựa trên thiết kế lò nước sôi ESBWR công suất điện khoảng 1.600 MW. Đây cũng là thiết kế duy nhất trong nhóm bốn thiết kế nổi bật sử dụng công nghệ lò nước sôi, trong khi ba thiết kế còn lại sử dụng công nghệ lò nước áp lực.
Thiết kế này đang thu hút sự quan tâm tại Canada, Mỹ và Anh.
Tại Canada, dự án Darlington được cấp phép xây dựng vào tháng 4/2025 và bắt đầu thi công vào tháng 4/2026, đánh dấu bằng việc lắp đặt tấm móng đúc sẵn.
Tại Mỹ, dự án Clinch River đã nộp hồ sơ xin giấy phép xây dựng và nhận được 400 triệu USD hỗ trợ từ Bộ Năng lượng.
Tại Anh, BWRX-300 đã hoàn thành Giai đoạn 2 của quy trình Đánh giá thiết kế tổng thể (GDA) gồm ba giai đoạn (Khởi động, Đánh giá cơ bản, Đánh giá chi tiết) vào tháng 12/2025, với kết luận tích cực từ các cơ quan quản lý về những khía cạnh an toàn, an ninh và bảo vệ môi trường cơ bản. Đáng chú ý, tháng 7/2026, doanh nghiệp SGE đề xuất phát triển 14 lò BWRX-300 tại ba địa điểm ở Anh, với tổng công suất dự kiến 4,2 GW. Tuy nhiên, đề xuất này vẫn đang trong quá trình xem xét, chưa phải dự án được phê duyệt triển khai.
Theo Báo cáo WNISR 2026, BWRX-300 hiện là một trong những thiết kế lò phản ứng mô-đun nhỏ sử dụng công nghệ nước nhẹ có tiến triển thực tế rõ rệt.
Thiết kế SMR-300, công suất điện 316 MW, do Holtec International (Mỹ) phát triển từ thiết kế SMR-160, vốn có công suất điện 160 MW. Lò có phương án xây dựng ngầm dưới mặt đất và sử dụng các tính năng an toàn thụ động.
Holtec dự kiến triển khai công nghệ này tại Palisades (Mỹ) và Cottam (Anh). Đến tháng 3/2026, SMR-300 đã hoàn thành hai trong ba giai đoạn của quy trình đánh giá thiết kế tổng thể (GDA) tại Anh. Tuy nhiên, để chuyển từ thiết kế sang dự án đầu tư cụ thể, công nghệ này vẫn cần đáp ứng nhiều điều kiện khác, bao gồm thu xếp tài chính, xác lập quyền sở hữu, tìm kiếm phương án tiêu thụ điện và hoàn tất thủ tục cấp phép địa điểm. Đây là những bước thường thấy trong quá trình chuẩn bị triển khai một dự án điện hạt nhân.
Thiết kế Rolls-Royce SMR, công suất điện 470 MW, do Rolls-Royce SMR Limited (Anh) phát triển. Mặc dù có công suất điện vượt ngưỡng 300 MW thường được sử dụng để phân loại SMR, thiết kế này vẫn được Anh xếp vào chương trình phát triển SMR nhờ định hướng mô-đun hóa cao, với phần lớn các cấu kiện được chế tạo tại nhà máy và lắp ráp tại công trường. Theo nghĩa này, Rolls-Royce SMR có thể được xem là thiết kế lò phản ứng công suất trung bình, mang đặc trưng công nghệ và phương thức triển khai của SMR.
Năm 2025, thiết kế Rolls-Royce SMR được Chính phủ Anh lựa chọn trong chương trình phát triển SMR quốc gia, với kế hoạch xây dựng ba tổ máy tại địa điểm Wylfa (Wales) và dự kiến đưa ra quyết định đầu tư cuối cùng (FID) vào năm 2029.
Rolls-Royce SMR cũng được Cộng hòa Czech lựa chọn để xem xét khả năng triển khai tại Temelín. Tháng 6/2026, thiết kế này tiếp tục được lựa chọn cho dự án ba lò phản ứng tại Ringhals, Thụy Điển.
Những tiến triển tại nhiều thị trường cho thấy Rolls-Royce SMR là một trong những thiết kế có triển vọng thương mại và hợp tác quốc tế nổi bật trong nhóm lò phản ứng mô-đun nhỏ sử dụng công nghệ nước nhẹ. Tuy nhiên, khả năng triển khai thực tế vẫn phụ thuộc vào việc hoàn thiện các thủ tục cấp phép, thu xếp tài chính, ký kết hợp đồng mua bán điện và thông qua quyết định đầu tư tại từng địa điểm.
Thiết kế VOYGR, công suất điện 77 MW do NuScale Power (Mỹ) phát triển, có công suất điện ban đầu 35 MW mỗi mô-đun, sau nhiều lần điều chỉnh được nâng lên 77 MW. Nhà máy có thể bố trí theo cụm 4, 6 hoặc 12 mô-đun.
Năm 2025, Ủy ban Pháp quy Hạt nhân Mỹ (NRC) phê duyệt thiết kế phiên bản gồm bốn mô-đun, mỗi mô-đun 77 MW. Tuy nhiên, tiến bộ về cấp phép chưa đồng nghĩa với khả năng triển khai thương mại. Dự án nhà máy gồm 12 mô-đun tại Idaho (Mỹ) đã bị hủy vào tháng 11/2023 sau khi chi phí dự kiến tăng mạnh. Trong khi đó, dự án tại Doicești (Romania), dự kiến gồm 6 mô-đun với tổng công suất điện 462 MW, vẫn chưa bảo đảm đầy đủ nguồn tài chính.
Trường hợp NuScale cho thấy việc được phê duyệt thiết kế là một điều kiện quan trọng nhưng chưa đủ để bảo đảm hiệu quả đầu tư. Khả năng triển khai dự án còn phụ thuộc vào chi phí vốn, mô hình hợp đồng, quy mô nhu cầu điện và cách thức phân bổ rủi ro giữa các bên. Đây cũng là những yếu tố cần xem xét khi đánh giá tính khả thi của các dự án SMR nói chung, bất kể nhà cung cấp công nghệ.
Bên cạnh những thiết kế kể trên, nhóm lò phản ứng mô-đun nhỏ sử dụng công nghệ nước nhẹ còn có nhiều đại diện đáng chú ý khác, như liệt kê dưới đây:
Thiết kế AP300, công suất điện khoảng 300 MW, do Westinghouse Electric (Mỹ) phát triển dựa trên công nghệ lò AP1000, nhưng chưa có dự án triển khai cụ thể đủ chắc chắn.
Thiết kế NUWARD, do công ty NUWARD thuộc Tập đoàn EDF (Pháp) phát triển, ban đầu gồm hai mô-đun, mỗi mô-đun 170 MW, nhưng đã được điều chỉnh đáng kể vào năm 2024 theo phương án công suất điện 400 MW và hiện vẫn trong quá trình hoàn thiện.
Tại Hàn Quốc, Viện Nghiên cứu Năng lượng Nguyên tử Hàn Quốc KAERI phát triển thiết kế SMART/SMART100, dòng lò nước áp lực có công suất điện khoảng 100 MW; phiên bản SMART100 được phê duyệt thiết kế tiêu chuẩn vào năm 2024. KAERI còn phối hợp với Tập đoàn Điện lực và Thủy điện Hàn Quốc (KHNP) thiết kế lò i-SMR. Lò này cũng sử dụng công nghệ lò nước áp lực, có công suất điện 170 MW và được trình lên cơ quan quản lý an toàn hạt nhân vào tháng 2/2026.
Nhà máy trình diễn ACP100 (Linglong One) của Tập đoàn Hạt nhân Quốc gia Trung Quốc tại đảo Hải Nam. Ảnh: CNNC
Trong khi đó, ACP100 (Linglong One) của Tập đoàn Hạt nhân Quốc gia Trung Quốc (CNNC) có công suất điện 125 MW. Nhà máy trình diễn tại đảo Hải Nam khởi công năm 2021 và đến đầu năm 2026 đã bước vào giai đoạn thử nghiệm cuối cùng.
Các thiết kế kể trên phản ánh phổ phát triển đa dạng của nhóm lò phản ứng mô-đun nhỏ sử dụng công nghệ nước nhẹ, từ những công nghệ còn trong quá trình hoàn thiện đến các dự án trình diễn đã tiến gần giai đoạn vận hành.
Kinh nghiệm lâu năm với lò nước nhẹ là lợi thế về nền tảng công nghệ và vận hành, nhưng không đồng nghĩa mọi thiết kế mới đều có thể kế thừa nguyên vẹn các điều kiện cấp phép hiện hành. Mỗi loại lò vẫn cần được đánh giá riêng về mức độ kế thừa công nghệ, yêu cầu an toàn, quy trình cấp phép và khả năng thích ứng với thị trường triển khai.
Nhóm lò phản ứng mô-đun tiên tiến
Báo cáo Hiện trạng Công nghiệp Hạt nhân Thế giới năm 2026 (The World Nuclear Industry Status Report 2026 - WNISR 2026) phát hành vào tháng 9 vừa qua tập trung vào ba thiết kế chính:
Thiết kế Natrium, công suất điện 345 MW, là thiết kế lò phản ứng nhanh làm mát bằng natri do công ty TerraPower (Mỹ), thành lập năm 2006 với sự tham gia của Bill Gates, phát triển.
Điểm khác biệt của công nghệ này là kết hợp lò phản ứng với hệ thống tích trữ nhiệt bằng muối nóng chảy, cho phép lưu trữ năng lượng nhiệt và tăng công suất phát điện thêm khoảng 100 MW trong một số giờ khi nhu cầu tăng cao.
Dự án trình diễn đầu tiên tại Kemmerer, bang Wyoming (Mỹ), được cấp phép xây dựng vào tháng 3/2026 và dự kiến hoàn thành vào năm 2030. Dự án nhận được hỗ trợ từ Chương trình Trình diễn Lò phản ứng Tiên tiến (ARDP) của Bộ Năng lượng Mỹ.
Việc kết hợp phát điện hạt nhân với hệ thống tích trữ nhiệt giúp lò điều chỉnh công suất phát điện linh hoạt hơn so với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình này, đặc biệt về khả năng vận hành linh hoạt và lợi ích kinh tế, vẫn cần được kiểm chứng qua thực tế.
Thiết kế Xe-100, công suất điện 80 MW, là thiết kế lò phản ứng làm mát bằng khí nhiệt độ cao (HTGR) do công ty X-energy (Mỹ) phát triển. Lò sử dụng khí heli làm chất tải nhiệt và graphite làm chất làm chậm. Nhiên liệu được chế tạo dưới dạng các viên cầu (pebble fuel), sử dụng urani làm giàu ở mức khoảng 15%. Nhà máy có thể gồm từ 4 đến 12 mô-đun. Tại Mỹ, dự án Long Mott ở bang Texas dự kiến gồm bốn mô-đun, tổng công suất điện 320 MW; trong khi dự án Hartlepool tại Anh được đề xuất với 12 mô-đun.
Khả năng vận hành ở nhiệt độ cao giúp Xe-100 có tiềm năng mở rộng ứng dụng năng lượng hạt nhân ngoài phát điện, chẳng hạn cung cấp nhiệt cho một số ngành công nghiệp. Cấu hình mô-đun cũng cho phép điều chỉnh quy mô nhà máy theo nhu cầu. Tuy nhiên, để hiện thực hóa những lợi thế này, công nghệ vẫn cần chứng minh độ tin cậy qua vận hành thực tế, đồng thời giải quyết các yêu cầu về chế tạo nhiên liệu, nguồn cung urani làm giàu và hiệu quả kinh tế.
Phối cảnh nhà máy Hermes 2 tại khu công nghệ East Tennessee Technology Park, Oak Ridge, bang Tennessee, Mỹ. Ảnh: Kairos
Trong chương trình trình diễn có tên Hermes, công ty công nghệ hạt nhân Kairos Power (Mỹ) đã phát triển loạt lò phản ứng nhiệt độ cao, sử dụng muối fluoride nóng chảy làm chất làm mát. Nhiên liệu của các lò này có dạng viên cầu, chứa urani làm giàu ở mức 19,75%. Chương trình được triển khai tại khu công nghệ East Tennessee Technology Park, Oak Ridge, bang Tennessee, theo từng bước, bắt đầu với thiết kế Hermes-1 có công suất nhiệt 35 MW, tiếp đến là Hermes-2 gồm hai lò với tổng công suất điện 50 MW và Hermes-3, cấu hình thương mại, dự kiến gồm hai lò, mỗi lò có công suất điện 75 MW. Tuy nhiên, Hermes-1 đã bị chậm tiến độ và phải gia hạn thêm 28 tháng, lùi mốc hoàn thành đến tháng 4/2029. Trong khi đó, Hermes-2 khởi công vào tháng 4/2026.
Việc phải điều chỉnh tiến độ phản ánh những thách thức kỹ thuật và quản lý trong quá trình phát triển một công nghệ còn tương đối mới. Dù vậy, cách tiếp cận theo từng giai đoạn cho phép nhà phát triển tích lũy dữ liệu và kinh nghiệm từ các mô hình thử nghiệm trước khi tiến tới thiết kế thương mại.
Bên cạnh các thiết kế đã đề cập, nhóm lò phản ứng mô-đun tiên tiến còn có một số công nghệ đáng chú ý khác. Công ty Newcleo có trụ sở ở Paris, Pháp, phát triển lò phản ứng nhanh làm mát bằng chì, gắn với chu trình nhiên liệu sử dụng plutoni, nhưng đến nay chưa đạt được những bước tiến thương mại tương xứng với kỳ vọng. Hai thiết kế chính của Newcleo gồm LFR-AS-30, công suất điện 30 MW, phục vụ trình diễn công nghệ; và LFR-AS-200, công suất điện 200 MW, hướng đến thương mại hóa.
MoltexFLEX của Anh và Terrestrial Energy của Canada (nhưng hiện đặt trụ sở tại Mỹ) cùng theo đuổi công nghệ lò muối nóng chảy, với công suất điện khác xa nhau: thiết kế FLEX của MoltexFLEX có công suất 24 MW, còn thiết kế IMSR400 của Terrestrial Energy có công suất 195 MW. Trong khi đó, ARC Clean Technology của Mỹ phát triển lò phản ứng nhanh làm mát bằng natri, với công suất điện 100 MW.
Tại Trung Quốc, dự án trình diễn công nghệ lò phản ứng làm mát bằng khí heli ở nhiệt độ cao HTR-PM gồm hai mô-đun được xây dựng tại khu vực nhà máy điện hạt nhân Shidaowan, thành phố Vinh Thành, tỉnh Sơn Đông, đã đi vào hoạt động thương mại từ tháng 12/2023. Nhà máy do Viện Công nghệ Năng lượng Mới và Hạt nhân INET thuộc Đại học Thanh Hoa chủ trì nghiên cứu, phát triển; Tập đoàn Hạt nhân Quốc gia Trung Quốc CNNC làm tổng thầu thiết kế, mua sắm và xây dựng, đồng thời sản xuất nhiên liệu; Tập đoàn Huaneng đầu tư và vận hành.
Bên trong phòng điều khiển của lò phản ứng HTR-PM ở thành phố Vinh Thành, tỉnh Sơn Đông. Ảnh: Tập đoàn Huaneng
Báo cáo WNISR 2026 ghi nhận hiệu suất vận hành của nhà máy trong hai năm 2024 và 2025 thấp hơn đáng kể so với thiết kế. Đây là dữ liệu cần tiếp tục theo dõi để đánh giá độ tin cậy và khả năng mở rộng công nghệ. Mặt khác, kinh nghiệm vận hành nhà máy trình diễn cũng có giá trị trong việc hoàn thiện thiết kế, quy trình bảo dưỡng và tổ chức vận hành các lò khí nhiệt độ cao.
Trong khi đó, Nga đang xây dựng lò phản ứng làm mát bằng chì BREST-OD-300, có công suất điện 300 MW, gắn với định hướng phát triển chu trình nhiên liệu hạt nhân khép kín, trong đó nhiên liệu đã qua sử dụng được tái chế.
Nhìn chung, các thiết kế lò phản ứng mô-đun nhỏ sử dụng công nghệ nước nhẹ lò phản ứng mô-đun tiên tiến cho thấy sự đa dạng về công nghệ, chất làm mát và chu trình nhiên liệu. Tuy nhiên, năng lực cạnh tranh của mỗi thiết kế không thể chỉ được đánh giá qua các thông số kỹ thuật hay tiến độ phát triển trên giấy, mà cần xem xét khả năng chuyển hóa thành dự án cụ thể tại từng quốc gia. Quá trình này còn phụ thuộc vào nhiều điều kiện như lựa chọn địa điểm, cấp phép, huy động vốn và xây dựng chuỗi cung ứng.
(Kỳ cuối: Công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ nào đáp ứng nhu cầu của Việt Nam)