Thức dậy lúc 8 giờ, bật máy tính trong bộ đồ ngủ, vừa nhâm nhi ly cà phê tự pha vừa kiểm tra email trên chiếc giường êm ái - đó là giấc mơ của rất nhiều người lao động. Không còn cảnh chen chúc trong dòng xe ken đặc giờ cao điểm, không còn những buổi sáng căng thẳng vì sợ muộn giờ chấm công, và đặc biệt là không phải đối diện với ánh mắt phán xét của cấp trên.
Hàng loạt các cuộc khảo sát chỉ ra rằng người lao động vô cùng yêu thích sự linh hoạt này, thậm chí coi đó là tiêu chí hàng đầu khi chọn việc.
Nhưng, liệu mô hình này có thực sự hoàn hảo đến thế? Nghiên cứu của nhà kinh tế học Natalia Emanuel (Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York, Mỹ) và các đồng nghiệp chỉ ra rằng, bên cạnh sự tự do, làm việc từ xa có thể tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần mà người trong cuộc khó nhận ra.
'Phí tổn' của tự do
Đại dịch COVID-19 đã thay đổi bức tranh lao động trên toàn cầu. Tại Mỹ, vào năm 2019, số ngày làm việc tại nhà chỉ chiếm 7% tổng số ngày làm việc. Đến năm 2023, con số này tăng gấp bốn lần, chiếm tới 28%.
"Các nghiên cứu trước đây chỉ ra rằng người lao động sẵn sàng hạ khoảng 4% đến 10% thu nhập của mình chỉ để có cơ hội được làm việc từ xa," TS Natalia Emanuel, tác giả chính của nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí Science, cho biết.
Một khảo sát năm 2024 cũng cho thấy đa số người lao động tin rằng mô hình hybrid, tức kết hợp làm ở nhà và ở văn phòng, là lựa chọn tốt nhất cho sức khỏe tâm thần; một nhóm nhỏ hơn thì cho rằng làm việc hoàn toàn từ xa là tốt nhất.
Người lao động sẵn sàng đánh đổi khoảng 4% đến 10% thu nhập của mình chỉ để có cơ hội được làm việc từ xa. Ảnh: Unsplash
Nhìn từ góc độ tâm lý học hành vi, GS Nicholas Epley (Đại học Chicago, Mỹ) cho rằng "Con người rất dễ nhận ra những phiền toái trước mắt như quãng đường đến chỗ làm quá xa hay xe cộ như mắc cửi. Chúng ta có xu hướng phóng đại sự thoải mái của việc ở nhà và đánh giá thấp tầm quan trọng của những kết nối xã hội tại nơi làm việc".
Để tìm ra tác động thực sự của làm việc từ xa, nhóm nghiên cứu của TS. Emanuel phân tích dữ liệu khổng lồ từ 5 cuộc khảo sát quốc gia đại diện cho người dân Mỹ từ năm 2011 đến năm 2024 (trừ hai năm đỉnh dịch 2020 - 2021 để đảm bảo tính khách quan), với tổng số mẫu lên tới 588.322 người lao động.
Nghiên cứu chia lực lượng lao động thành hai nhóm, gồm nhóm "có thể làm từ xa" như kỹ sư phần mềm, chuyên viên marketing và nhóm "bắt buộc phải làm trực tiếp" như bác sĩ phẫu thuật, điều dưỡng, kỹ sư cơ khí.
Trước đại dịch, tỷ lệ làm việc tại nhà ở cả hai nhóm đều rất thấp. Nhưng sau đó, khoảng cách bắt đầu giãn ra. Đến năm 2024, những người trong nhóm có thể làm từ xa đã dành tới gần 1/3 số ngày làm việc (khoảng 31,1%) ở trạng thái từ xa. Trong khi đó, con số này ở nhóm nghề bắt buộc phải có mặt trực tiếp chỉ là 8,9%.
Kết quả cho thấy, sau đại dịch, những người có thể làm từ xa đã tăng trung bình 1,2 giờ làm việc một mình mỗi ngày so với nhóm làm việc trực tiếp. Đáng chú ý, cứ khoảng 14 người làm việc từ xa thì có một người làm việc trọn một ngày mà không hề có tiếp xúc trực tiếp nào với con người.
"Điều này không chỉ liên quan đến việc bạn không gặp đồng nghiệp. Nó có nghĩa là bạn thậm chí không có một cái vẫy tay chào người pha cà phê, không một lời hỏi han bâng quơ với người đứng cạnh khi đang chọn bơ trong siêu thị. Hoàn toàn là một khoảng không trống rỗng", TS Emanuel phân tích.
Nhiều người lầm tưởng việc tiết kiệm thời gian đi lại sẽ giúp họ có thêm thời gian vào các hoạt động xã hội. Thế nhưng dữ liệu thực tế cho thấy nhóm có thể làm việc từ xa không hề giao lưu nhiều hơn, thậm chí tần suất gặp gỡ bạn bè sau giờ làm còn thấp hơn so với những người làm việc trực tiếp. Cả thể chất lẫn tâm lý bị ì lại sau một ngày giam mình trong bốn bức tường dường như đã triệt tiêu động lực bước ra ngoài của họ.
Sử dụng thang đo chuẩn hóa Kessler (K-6) để đánh giá mức độ suy nhược tâm lý, nghiên cứu phát hiện các triệu chứng lo âu, bồn chồn, tuyệt vọng v.v. ở nhóm có thể làm việc từ xa đang tăng.
Trong các báo cáo tự đánh giá, họ tự nhận thấy sức khỏe tâm thần của mình ở mức tiêu cực. Bên cạnh đó, nhóm có thể làm từ xa có tỷ lệ gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần cao hơn nhóm làm việc trực tiếp tới 4,6 điểm phần trăm. Tần suất sử dụng các loại thuốc kê đơn liên quan đến trầm cảm, lo âu và sức khỏe tâm thần nói chung cũng tăng cao. Để loại trừ giả thuyết rằng người làm việc ở nhà có nhiều thời gian rảnh nên hay đi khám bệnh hơn, các nhà khoa học đã đối chiếu với tần suất khám các bệnh lý khác và thấy không hề có sự gia tăng tương tự.
Những người sống một mình chịu ảnh hưởng lớn nhất. Thống kê cho thấy, mức độ suy giảm sức khỏe tâm lý của người làm việc từ xa sống một mình cao gấp đôi người cũng làm việc tại nhà nhưng sống cùng gia đình.
Ngôi nhà - vốn là chốn an toàn để trở về sau ngày làm việc dài - nay biến thành một văn phòng làm việc tách biệt không có giờ tan ca. Việc thiếu đi ranh giới rõ ràng giữa công việc và cuộc sống cá nhân khiến những người làm việc tại nhà dễ sa sút tinh thần, mang cảm giác bị bỏ rơi và dần xa lánh xã hội.
Biến văn phòng thành không gian có sức hút tự nhiên
Tại sao việc thiếu đi những tương tác tưởng chừng phiền toái ở văn phòng lại có sức tàn phá lớn đến vậy?
Những lần tán gẫu vô thưởng vô phạt với đồng nghiệp chính là nguồn "vitamin tinh thần" nuôi dưỡng bộ não, giúp chúng ta cảm nhận mình là một phần của cộng đồng. Ảnh: Unsplash
Các nhà xã hội học lập luận rằng công sở không chỉ là nơi kiếm tiền, nó đồng thời cung cấp một cấu trúc tương tác xã hội tự nhiên, từ những cuộc trò chuyện ngắn bên máy rót nước, những lời hỏi thăm xã giao đầu giờ, cho đến những giờ ăn trưa cùng nhau tán phét.
"Chất lượng của các mối quan hệ xung quanh là yếu tố quan trọng hình thành nên hạnh phúc và sự mãn nguyện của con người", GS Nicholas Epley giải thích.
Đồng tình với quan điểm này, TS Gillian Sandstrom, nhà tâm lý học tại Đại học Sussex, nhận định: "Cảm giác thuộc về và kết nối giữa người với người là nhu cầu sinh tồn tối thượng. Con người không thể phát triển lành mạnh, thậm chí sẽ héo mòn nếu bị tước đoạt nhu cầu cơ bản đó". Những lần tán gẫu vô thưởng vô phạt với đồng nghiệp hay một cái gật đầu chào nhẹ với nhân viên phòng ban khác chính là nguồn "vitamin tinh thần" nuôi dưỡng bộ não, giúp chúng ta cảm nhận mình là một phần của cộng đồng.
Dù vậy, các chuyên gia đồng ý rằng điều đó không có nghĩa các công ty nên ép buộc nhân viên phải quay lại văn phòng năm ngày một tuần. Giải pháp hợp lý là thiết kế lại mô hình làm việc sao cho tốt hơn. Đối với các doanh nghiệp, cái khó hiện tại là làm thế nào để biến văn phòng thành một không gian có sức hút tự nhiên, thay vì một nơi để điểm danh đối phó. Nếu một nhân viên vượt qua quãng đường kẹt xe để đến công sở, chỉ để ngồi một mình trong phòng và họp Zoom với những người ở nhà khác, họ sẽ càng cảm thấy cô lập và vô nghĩa hơn.
"Người sử dụng lao động cần phối hợp lịch trình sao cho khi nhân viên đến văn phòng, họ chắc chắn sẽ gặp được đồng nghiệp của mình. Giá trị lớn nhất mà công sở mang lại lúc này không phải là chiếc bàn làm việc tốt hơn ở nhà, mà là cơ hội để tương tác, chia sẻ và kết nối trực tiếp", GS Epley gợi ý.
Đối với những người đang và sẽ tiếp tục lựa chọn mô hình làm việc từ xa, việc chủ động xây dựng một chiến lược bảo vệ sức khỏe tinh thần rất quan trọng. Chúng ta không thể phó mặc trạng thái tâm lý của mình cho sự may rủi.
TS Gillian Sandstrom chia sẻ kinh nghiệm cá nhân khi chính bà cũng là một người thường xuyên làm việc tại nhà: "Tôi buộc bản thân phải có ý thức tạo ra các tương tác giữa người với người mỗi ngày. Tôi luôn rời khỏi nhà ít nhất một lần trong ngày để đi dạo, chào hỏi những người hàng xóm, vuốt ve vài chú chó gặp trên đường". Bà cũng duy trì các sở thích cố định như chơi tennis, tham gia các câu lạc bộ địa phương để đảm bảo mình luôn có những cuộc hẹn gặp gỡ trực tiếp ngoài đời thực.
Làm việc từ xa là một tiến trình chuyển đổi quan trọng của công nghệ và thị trường lao động hiện đại, mang lại không ít giá trị về năng suất và sự tự do cá nhân. Thế nhưng, tự do nào cũng có sự đánh đổi. Nhận thức được "chi phí ẩn" về mặt tâm lý của sự cô độc chính là bước đầu tiên để người lao động và các nhà quản lý tìm ra một lối đi cân bằng.
Hà Trang tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
Remote workers feel isolated. Back-to-office mandates are not a fix, Science News
https://www.sciencenews.org/article/remote-workers-isolated-office-social
The lost social infrastructure of work, Science.
https://www.science.org/doi/10.1126/science.aeh9559
People love working from home. But does it love them back? A new study says no, NPR
https://www.npr.org/2026/06/08/nx-s1-5848125/remote-work-mental-health-isolation