Anne Carson, 76 tuổi, người vừa đoạt Giải Nobel văn chương 2026, không xa lạ với những người yêu văn chương hàn lâm. Tên bà đã nhiều lần được nhắc đến trong những dự đoán về giải thưởng này trong những năm qua. Và đây là thời điểm hoàn hảo để trao giải cho bà, khi làn sóng tái khám phá Hy Lạp cổ đại dâng cao.
Phần lớn các tác phẩm của Anne Carson đều có sự liên văn bản độc đáo, thậm chí được phái sinh từ những tác phẩm gốc vốn thuộc hàng kinh điển. Ảnh: Wikicommons
Theo Viện Hàn lâm Thụy Điển, Anne Carson - nhà thơ, tiểu luận gia, dịch giả và nhà nghiên cứu cổ điển người Canada - được trao giải vì "sự nghiệp táo bạo và độc đáo, qua những đối thoại dí dỏm với truyền thống cổ điển, đã tạo nên những hình thái mới cho văn chương đương đại."
Là người nghiên cứu chuyên sâu về văn chương Hy Lạp cổ, Anne Carson hiểu biết sâu sắc về các tác giả thơ ca và kịch nghệ Hy Lạp. Bà đặc biệt am tường về Homer, Sophocles, Aeschylus, Euripides, Sappho, Simonides...
Phần lớn các tác phẩm của bà đều có sự liên văn bản độc đáo, thậm chí được phái sinh từ những tác phẩm gốc vốn thuộc hàng kinh điển. Chẳng hạn, Anne Carson đã viết lại Helen của Euripides trong vở kịch Norma Jean Baker of Troy. Bà liên hệ số phận của nàng Helen - người bị đổ lỗi là nguyên nhân cuộc chiến thành Troy, trong khi nàng Helen tới Troy chỉ là cái bóng do các vị thần tạo ra - với Marilyn Monroe.
Tương tự, Antigonick, bản chuyển dịch và phóng tác hiện đại từ vở Antigone của Sophocles, cũng là phiên bản kể lại khác biệt. Dù vẫn giữ cốt truyện chính, Antigonick có thêm những sáng tạo của riêng Anne Carson, chẳng hạn sự xuất hiện của nhân vật tên Nick, một nhân vật câm, nhưng luôn có mặt trên sân khấu, không ngừng đo đạc, đến cả khi vở kịch kết thúc rồi, anh ta vẫn ở trên sân khấu đo đạc.
Ngay những tác phẩm gốc của Anne Carson cũng mang đậm tinh thần Hy Lạp. Autobiography of Red kể lại huyền tích về chiến công của Heracles khi giết quái vật Geryon để lấy gia súc của hắn theo góc nhìn hiện đại. Bà biến câu chuyện anh hùng của Heracles thành chuyện về một mối tình đồng tính, trong khi Geryon chỉ là một đứa trẻ bị bạo hành và lạm dụng. Bà diễn giải lại và chất vấn những câu chuyện quá quen thuộc của Hy Lạp bằng một cái nhìn tinh quái. Sự tinh quái cũng chính là nét dí dỏm của Anne Carson.
Nhưng Anne Carson không chỉ hiểu biết về Hy Lạp. Bà thuộc kiểu nhà văn trí thức, thiên kinh vạn quyển. Bà đọc rất nhiều, và các tác phẩm thơ ca, tiểu luận của bà thường xuyên liên hệ đến những tên tuổi văn chương - nghệ thuật từ cổ chí kim. Câu chuyện của bà sinh ra từ văn chương và cũng vị văn chương. Trong Men in The Off Hours, bà nhắc tới từ Aristotle đến Bắc Đảo, từ Emily Dickinson đến Sigmund Freud, từ Augustine đến Marxim Gorky, từ Heraclitus đến Jean-Luc Godard. Nhà văn, nhà phê bình, nhà tiểu luận nổi tiếng Susan Sontag từng gọi Anne Carson là "một cây viết táo bạo, uyên bác và đấy ám ảnh".
Nhưng với những người không quen thuộc với văn chương, Anne Carson là một nhân vật không dễ đọc. Bà khước từ những cách viết truyền thống và tạo nên những hình thức kỳ lạ trong tác phẩm của mình, thách thức khả năng đọc của độc giả. Một cuốn sách của Anne Carson có thể là tập hợp của cả tiểu luận, thơ, tiểu thuyết bằng thơ, kịch, đến những mẩu phỏng vấn do bà tự sáng tạo ra. Tác phẩm của bà cũng có tính triết học cao. Guy Davenport từng viết trong phần dẫn nhập cuốn Glass, Irony and God của Anne Carson rằng: "Bà viết những tiểu luận triết học và phê bình cũng đẹp đẽ và hấp dẫn như viết thơ; không ngạc nhiên khi thơ bà giàu chất triết học - theo nghĩa cổ điển, từ thời Heraclitus (nếu những mẩu ông viết được trích từ một bài thơ) đến Lucretius, và thậm chí xa hơn nữa (Bernardus, Dante, Cavalcanti), thơ ca là một cách để sáng tác triết học."
Một phần quan trọng trong sự nghiệp viết của Anne Carson là dịch thuật. Bà là dịch giả của khoảng 10 vở kịch kinh điển của các tác gia Hy Lạp. Nổi bật nhất có thể kể đến cuốn Grief Lessons, bao gồm các bản dịch Heracles, Hecuba, Hippolytus và Alcestis của Euripides, cũng như cuốn An Oresteia gồm ba vở Agamemnon của Aeschylus, Electra của Sophocles và Orestes của Euripides. Phong cách dịch của bà là tạo nên những diễn giải mới cho các nhân vật và tác phẩm.
Trước khi nhận giải Nobel, Anne Carson từng nhận nhiều giải thưởng cao quý như Giải thưởng T.S. Eliot, Giải thưởng Griffin Poetry Prize, Giải Pen/Nabokov... cũng như nhận tài trợ dành cho các cá nhân xuất sắc từ các quỹ tài trợ danh giá Guggenheim và MacArthur ở Hoa Kỳ.