Nơi bạn có thể 'du hành' khắp vũ trụ ngay dưới một mái vòm

Đó là trải nghiệm mà Nhà chiếu hình vũ trụ Phenikaa mang lại. Được xây dựng nhân dịp Hà Nội đăng cai Olympic Thiên văn học và Vật lý thiên văn Quốc tế (IOAA) 2026, công trình là một hạ tầng giáo dục khoa học và phổ biến kiến thức, vừa mở cửa cho cộng đồng, vừa là môi trường học tập và nghiên cứu thiên văn học.

PGS.TS Nguyễn Ngọc Anh, giảng viên Viện Nghiên cứu tiên tiến Phenikaa, thành viên nhóm phụ trách chuyên môn Nhà chiếu hình vũ trụ Phenikaa, chia sẻ với Tia Sáng về những điểm đặc biệt của công trình này.

Nếu một người chưa từng đến nhà chiếu hình vũ trụ bước vào đây lần đầu, điều gì sẽ khiến họ ngạc nhiên nhất?

Nhà chiếu hình vũ trụ của chúng tôi cho phép tái hiện vũ trụ theo thời gian thực với độ chính xác cao.

Tức là, thay vì chiếu các bộ phim dựng sẵn với các góc nhìn cố định, phần mềm SkyExplorer sẽ kết hợp dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu thiên văn mở - như Gaia Catalog, NASA JPL Horizons System - để tính toán vị trí, quỹ đạo, ánh sáng của các vật thể tại thời điểm mong muốn, và do đó người xem có thể tùy ý thay đổi góc nhìn, vị trí quan sát.

Nếu người trình chiếu thiết bị đặt thời gian ở hiện tại, người xem sẽ được thấy chuyển động của các vì sao và hành tinh theo đúng thời gian thực.

Tương tự cũng có thể "quay về" hàng ngàn năm quá khứ và "bước vào" tương lai để xem các hiện tượng thiên văn trong quá khứ và tương lai.

Nhờ vào mái vòm đường kính lớn lên tới 16 m, hệ thống 5 máy chiếu Sony GTZ380 (cho độ phân giải cao lên đến 6.5K) cùng dàn âm thanh JBL Hi-End 16.4 sống động, người xem sẽ có trải nghiệm đắm chìm vào vũ trụ.

Với quy mô ấn tượng và thông số kỹ thuật vượt trội này, Nhà chiếu hình vũ trụ Phenikaa được xếp vào phân khúc cao cấp Premium trên thế giới, chỉ xếp sau một số ít công trình thuộc nhóm siêu cao cấp Flagship.

Ngoài khả năng mô phỏng bầu trời và các hiện tượng thiên văn, Nhà chiếu hình vũ trụ Phenikaa còn có điểm gì đặc biệt khác so với các nhà chiếu hình khác ở Việt Nam?

Đây là nhà chiếu hình vũ trụ duy nhất tại Việt Nam nằm ngay trong khuôn viên của trường đại học. Vì vậy, công trình được thiết kế để tối ưu hóa cho cả hai nhiệm vụ: vừa mở cửa cho cộng đồng, vừa là môi trường học tập và nghiên cứu chuyên ngành.

Việc tích hợp này mang lại sự thuận tiện cho cả giảng viên và sinh viên, giúp giảm thiểu thời gian di chuyển. Tại đây, giảng viên có thể dễ dàng thiết kế, xây dựng các bài giảng trực quan sinh động và thực hiện các mô phỏng chuyên sâu, giúp sinh viên tiếp cận kiến thức học thuật một cách trực tiếp và hiệu quả nhất ngay tại trường. Ví dụ, khi giảng về nhật thực, giảng viên có thể điều chỉnh thời gian và vị trí quan sát hiện tượng nhật thực ở góc nhìn từ trái đất, sau đó có thể điều chỉnh camera chuyển sang một góc nhìn thứ ba để thấy trái đất, mặt trời và mặt trăng nằm trên một đường thẳng, biểu diễn các mặt phẳng quỹ đạo, giúp việc giải thích hiện tượng sự việc được thuận tiện.

Với cộng đồng, nhà chiếu hình có thể trở thành nơi chiếu phim tài liệu về chủ đề thiên văn/ vũ trụ hoặc tổ chức các buổi nói chuyện thiên văn, với hệ thống nhà chiếu hình đóng vai trò tái hiện hình ảnh của hiện tượng thiên văn theo lời kể của diễn giả.

Được biết, Nhà chiếu hình vũ trụ Phenikaa sẽ đón các thí sinh dự kỳ thi Olympic Thiên văn học và Vật lý thiên văn Quốc tế lần đầu tiên tổ chức tại Việt Nam vào cuối tháng Chín đầu tháng Mười tới. Nhà chiếu hình sẽ phục vụ sự kiện này như thế nào?

Trong các kỳ thi Olympic Thiên văn quốc tế, phần thi trong nhà chiếu hình là một nội dung thi truyền thống và có tính phân loại cao.

Đặc thù của việc quan sát thiên văn vốn phụ thuộc rất lớn vào các yếu tố ngoại cảnh như thời tiết, địa điểm và thời gian. Do đó, bên cạnh các phần thi sử dụng kính thiên văn để quan sát bầu trời thực, nhà chiếu hình vũ trụ đóng vai trò như một giải pháp bổ trợ hoàn hảo, cho phép mô phỏng chính xác những quan sát không thể thực hiện trực tiếp tại địa điểm thi.

Hệ thống nhà chiếu hình thiên văn giúp xóa các rào cản địa lý và khí hậu bằng khả năng tái hiện chuẩn xác bất kỳ tọa độ bầu trời nào trên thế giới vào bất kỳ thời điểm nào.

Chúng tôi có thể giả lập những sự kiện thiên văn hiếm gặp - phải hàng trăm năm mới xuất hiện một lần - ngay trong bài thi. Điều này không chỉ đảm bảo tính công bằng, chủ động cho công tác tổ chức mà còn nâng cao tính chuyên môn, tạo ra một môi trường thi đấu giàu thách thức và kích thích tư duy sáng tạo của các thí sinh.

Ngoài phục vụ kỳ thi quốc tế, công trình này sẽ thay đổi cách sinh viên học thiên văn như thế nào?

Đối với sinh viên ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian, nhà chiếu hình đóng vai trò như một phòng thí nghiệm đa năng và chuyên sâu, giúp giải quyết triệt để những giới hạn của hình thức thực nghiệm truyền thống.

Trong bối cảnh việc quan sát bầu trời thực tế thường bị động, phụ thuộc chặt chẽ vào độ mở thời tiết và các điều kiện ô nhiễm ánh sáng đô thị khó kiểm soát, hệ thống này mang lại sự chủ động hoàn toàn cho sinh viên. Các em có thể thực hành quan sát, đo đạc bất cứ lúc nào với những thông số mô phỏng chính xác.

Không bị giới hạn bởi không gian và vị trí địa lý, nhà chiếu hình giúp sinh viên quan sát các hiện tượng thiên văn hiếm gặp cùng các thiên thể không thể quan sát thực tế. Tại đây, việc học mang tính tương tác hai chiều: sinh viên có thể đề nghị giảng viên xoay chuyển góc nhìn hoặc hiển thị thêm dữ liệu theo nhu cầu cá nhân, thay vì thụ động trước những bài giảng cố định trong phương pháp truyền thống.

Đặc biệt, hệ thống có khả năng giả lập dữ liệu quan sát từ các kính thiên văn siêu cao cấp trên thế giới - những hạ tầng thế giới vốn chỉ có một số ít cơ sở nghiên cứu lớn được tiếp cận.

Nhà chiếu hình còn là công cụ đắc lực giúp chuyển đổi các mô hình lý thuyết phức tạp. Những hệ phương trình cơ học thiên thể và biểu thức toán học rối rắm trên sách vở nay được trực quan hóa thành các chuyển động không gian 3D sống động, giúp sinh viên dễ dàng hình dung và thấu hiểu bản chất vật lý đằng sau các công thức.

Đây còn là môi trường để sinh viên thực hiện các dự án nghiên cứu khoa học, tập dượt xử lý số liệu thiên văn và mô phỏng các giả thuyết vũ trụ, tạo tiền đề cho các công bố học thuật tương lai.

Nhìn chung, nhà chiếu hình có tác dụng tối ưu cho các hoạt động thực hành, mở rộng biên độ trải nghiệm, tường minh hóa lý thuyết trừu tượng và làm nền tảng cho nghiên cứu khoa học.

Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian, vốn được cho là xa vời, vì sao Phenikaa lại quyết định mở ngành học này?

Ngành Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian không chỉ là ngành mới của Đại học Phenikaa mà còn lần đầu xuất hiện trong hệ thống đào tạo đại học tại Việt Nam. Đại học Phenikaa quyết định mở ngành này xuất phát từ tâm thế tiên phong và trách nhiệm xã hội sâu sắc đối với nền khoa học nước nhà.

Tại Việt Nam, cộng đồng nghiên cứu thiên văn hiện vẫn còn khá nhỏ và thiếu tính tập trung, dù đây là một lĩnh vực đặc biệt quan trọng.

Trước kia, Thiên văn học tưởng chừng như chỉ là sân chơi riêng của các quốc gia lớn và giàu có, nhưng ngày nay, ngành khoa học này đã lan rộng ra toàn cầu với những lợi ích thực tiễn rất cụ thể đối với sự phát triển của mỗi quốc gia. Bằng việc xây dựng chương trình đào tạo chính quy chuẩn quốc tế, song hành cùng hạ tầng hiện đại như Nhà chiếu hình vũ trụ, Đại học Phenikaa mong muốn thiết lập một nền móng vững chắc cho ngành Thiên văn học nói riêng và ngành khoa học cơ bản nói chung tại Việt Nam. Đây là bước đi chiến lược nhằm kiến tạo môi trường học thuật đỉnh cao ngay trong nước, giúp giữ chân các tài năng trẻ và giải quyết bài toán "chảy máu chất xám" trong lĩnh vực khoa học và công nghệ cao.

Xét về tiềm năng phát triển, Thiên văn học không hề là một ngành khoa học "viển vông", xa rời thực tế, mà chính là công nghệ cốt lõi thúc đẩy kỷ nguyên không gian. Kiến thức thiên văn học hiện đại liên kết trực tiếp và chặt chẽ với các bài toán mang tầm chiến lược quốc gia như an ninh quốc phòng, định vị vệ tinh, viễn thám, khí tượng thủy văn và xử lý dữ liệu lớn Big Data. Việc làm chủ các phép tính cơ học thiên thể và kỹ thuật xử lý tín hiệu hình ảnh từ vũ trụ chính là tiền đề để Việt Nam tiến tới tự chủ công nghệ vệ tinh và khai thác dữ liệu không gian - một trong 11 nhóm công nghệ chiến lược của nước ta hiện nay.

Trong bối cảnh thế giới đang bước vào cuộc đua công nghệ vũ trụ khốc liệt, việc xây dựng và phát triển đội ngũ chuyên gia nội lực trình độ cao là bước đi tất yếu để Việt Nam tự chủ về mặt công nghệ, đồng thời khẳng định vị thế bền vững của mình trên bản đồ học thuật quốc tế.

Trân trọng cảm ơn anh đã trò chuyện cùng độc giả của Tia Sáng!