Dù báo chí nghi ngờ đây là bệnh dịch hạch, cơ quan giám sát y tế của Nga lại gọi đây là viêm phổi không rõ nguyên nhân. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng cho biết nguyên nhân tử vong chính thức vẫn chưa được xác nhận. Do đó, dịch hạch hiện chỉ là một trong những khả năng có thể xảy ra.
Vì sao lại nghi ngờ là bệnh dịch hạch?
Hiện tại vẫn chưa rõ nguyên nhân tử vong của nữ nhân viên này. Nhưng vì nơi cô làm việc là viện nghiên cứu vi khuẩn dịch hạch, nên hoàn toàn có lý khi nhiều người coi đây là một nguyên nhân tiềm ẩn.
Căn bệnh mà cô mắc phải - một dạng viêm phổi khiến bệnh nhân tử vong chỉ vài ngày sau khi nhiễm - cũng có các triệu chứng giống với bệnh dịch hạch thể phổi. Dạng bệnh này tấn công vào phổi, thường xảy ra sau khi người bệnh hít phải vi khuẩn và có thể trở nặng chỉ trong một đến hai ngày. Các triệu chứng bao gồm sốt, ho, khó thở và thường xuyên khạc ra đờm có lẫn máu.
Các kỹ thuật viên Nga làm việc trong Viện Nghiên cứu Chống Dịch hạch Irkutsk năm 2019. Ảnh: AP
Tuy nhiên, nhiều bệnh lây nhiễm khác gây viêm phổi cũng có biểu hiện tương tự. Chỉ có xét nghiệm trong phòng lab mới phân biệt được chính xác. Cơ quan y tế thường phân loại các ca bệnh dịch hạch theo các mức độ gồm nghi ngờ, có khả năng, hoặc đã xác nhận. "Vì vậy, việc xếp ca bệnh này vào nhóm "nghi ngờ" ở giai đoạn đầu là chuyện bình thường", TS. Josephine Bourner, Đại học Queen Mary (Anh), nhận định trên The Conversation.
Dù đây là một sự việc đáng buồn và cần được điều tra kỹ lưỡng, TS Bourner cũng khuyến cáo hoàn toàn không cần hoảng sợ, cũng không có dấu hiệu nào cho thấy "Cái chết Đen" đã quay lại. Đồng thời, "nhờ có sẵn thuốc điều trị, phương pháp xét nghiệm nhanh và quy trình truy vết tiếp xúc, cách chúng ta đối phó với bệnh dịch hạch ngày nay đã khác xa trước kia", bà nhận định.
Chuyện gì có thể đã xảy ra?
Chúng ta chưa biết nhân viên này mắc bệnh bằng cách nào, và mọi việc mới chỉ dừng ở đồn đoán. Giới chức Nga đã bác bỏ những thông tin ban đầu về việc một ống nghiệm chứa mẫu bệnh phẩm bị vỡ.
Lây nhiễm trong phòng thí nghiệm khá hiếm gặp nhưng đã từng có tiền lệ - và chúng thường diễn ra theo những kịch bản quen thuộc. Ca lây nhiễm dịch hạch trong phòng thí nghiệm được ghi nhận gần đây nhất là ở Chicago (Mỹ) vào năm 2009. Giống như trường hợp ở Nga, nhà nghiên cứu đó đã tử vong chỉ vài ngày sau khi phát bệnh. Dù vi khuẩn gây bệnh dịch hạch (Yersinia pestis) đã được xác định trong ca bệnh đó, các nhà điều tra vẫn không thể tìm ra cách thức lây nhiễm. Tương tự, nếu ca bệnh ở Nga được xác nhận là dịch hạch, việc tìm ra nguyên nhân lây nhiễm cũng sẽ rất khó khăn.
Đối với các mầm bệnh lây qua đường hô hấp như dịch hạch thể phổi, có rất nhiều con đường lây nhiễm chéo trong phòng lab. Nguy cơ lớn nhất là hít phải các giọt bắn li ti phát tán ra ngoài khi vỡ ống nghiệm, tràn mẫu bệnh phẩm, hoặc thao tác với vi khuẩn không đúng quy chuẩn an toàn. Ngoài ra, việc bị kim tiêm đâm trúng hoặc vô tình để mầm bệnh bắn vào mắt cũng là những nguy cơ khác.
Các phòng thí nghiệm xử lý mầm bệnh nguy hiểm đều dùng cơ sở vật chất thiết kế riêng, đồ bảo hộ và tuân thủ quy định an toàn nghiêm ngặt. Mặc dù các biện pháp này giúp giảm thiểu rủi ro tai nạn, chúng không bao giờ có thể loại trừ rủi ro một cách tuyệt đối.
Tờ The Moscow Times đưa tin các nhà quản lý đã xác định được gần 200 người có tiếp xúc với nhân viên này kể từ khi cô đổ bệnh. Hiện họ đang được theo dõi y tế để phòng ngừa.
Việc khoanh vùng dập dịch là quy trình chuẩn được áp dụng trong nhiều đợt bùng phát bệnh truyền nhiễm. Quá trình này bao gồm: cách ly và điều trị ca bệnh, xác định và theo dõi những người tiếp xúc gần, sử dụng kháng sinh phòng ngừa khi cần thiết.
Bệnh dịch hạch ngày nay có khác với "Cái chết Đen" không?
Khi nhắc đến dịch hạch, phần đông công chúng thường nghĩ đến "Cái chết Đen" – hình ảnh ám ảnh về những bác sĩ đeo mặt nạ mỏ chim và những người dân thời Trung cổ bất lực nằm trên giường với những khối u đau đớn. Dịch hạch từng cướp đi sinh mạng của hàng triệu người, nhưng bối cảnh ngày nay đã khác hoàn toàn, với thuốc kháng sinh, xét nghiệm y tế và hệ thống giám sát dịch tễ chặt chẽ, khiến bệnh dịch hạch không còn là mối đe dọa sức khỏe cộng đồng đáng sợ như xưa.
Bệnh vẫn tồn tại ở những nơi con người tiếp xúc gần với động vật mang bọ chét. Tuy nhiên, điều kiện vệ sinh cải thiện và các biện pháp diệt chuột đã giảm thiểu nguy cơ mắc dịch hạch thể hạch (bubonic plague). Tại các vùng dịch tễ, việc giữ vệ sinh và cẩn trọng khi xử lý động vật hoang dã giúp hạn chế rủi ro lây nhiễm. Thể hạch thường xuất hiện rải rác và hiếm khi lây từ người sang người, với vài trăm ca ghi nhận mỗi năm chủ yếu ở Madagascar và Congo.
Dịch hạch thể phổi (pneumonic plague) hiếm gặp hơn, xảy ra khi hít phải vi khuẩn hoặc do thể hạch di căn lên phổi. Thể này có thể lây từ người sang người nhưng đòi hỏi phải tiếp xúc gần.
Nếu không chữa trị sớm, tỷ lệ tử vong của thể hạch là 30-60%, trong khi thể phổi lên tới gần 100%. Dù vậy, bệnh có thể điều trị hiệu quả bằng kháng sinh thông dụng, giúp giảm tỷ lệ tử vong chung xuống chỉ còn khoảng 1/6 số người mắc.
Tuy nhiên, theo TS Bourner, mấu chốt là phải nhận biết sớm các dấu hiệu của bệnh. Các triệu chứng ban đầu của dịch hạch thể phổi - như sốt, đau đầu, cơ thể suy nhược và ho - rất giống với nhiều bệnh khác. Hầu hết các bác sĩ ngoài vùng dịch sẽ chưa từng gặp ca bệnh nào trong đời, chứ đừng nói đến việc nghi ngờ bệnh nhân mắc dịch hạch. Rút ngắn thời gian từ lúc nhiễm bệnh, nghi ngờ bệnh cho đến khi điều trị là yếu tố quyết định. Đó là lý do tại sao việc nâng cao nhận thức và xét nghiệm nhanh lại quan trọng đến vậy, đặc biệt là với những người có nguy cơ phơi nhiễm.
Rủi ro đối với cộng đồng từ ca nghi nhiễm duy nhất ở Siberia này là rất thấp, cả ở trong nước Nga và các khu vực khác. Điều quan trọng bây giờ là theo dõi xem liệu có ai trong diện tiếp xúc bị ốm hay không, kết quả phòng lab có xác nhận là dịch hạch không, và cuộc điều tra có làm rõ được nhân viên y tế kia đã nhiễm bệnh bằng cách nào.
Đường phố tại Shelekhov, vùng Irkutsk của Nga hôm 6/10. Ảnh: Reuters
Dù hơn một tuần đã trôi qua kể từ cái chết của nữ nghiên cứu viên 28 tuổi Darya Shipilova, giới chức Nga vẫn chưa công bố chính thức mầm bệnh đã cướp đi sinh mạng của cô. Cơ quan giám sát y tế Nga (Rospotrebnadzor) đã tiến hành hơn 5.500 xét nghiệm, khẳng định kết quả đều âm tính với các mầm bệnh nguy hiểm tại phòng thí nghiệm, bao gồm cả vi khuẩn dịch hạch.
Họ kết luận cô tử vong do "viêm phổi không rõ nguyên nhân". Tuy nhiên, bà Maria Van Kerkhove, Giám đốc phụ trách quản lý đại dịch của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đặt câu hỏi: "Nếu khả năng dịch hạch đã bị loại trừ, thì rốt cuộc cô ấy chết vì bệnh gì?".
Các chuyên gia y tế quốc tế cho rằng sự thiếu minh bạch này là điều bất thường. Ông Raj Panjabi, cựu quan chức y tế Nhà Trắng, nhận định rằng công nghệ giải trình tự gen hiện đại có thể giúp xác định được mầm bệnh.
Tổng thống Donald Trump cũng cho biết Mỹ không tin cái chết của nhân viên viện nghiên cứu tại Siberia liên quan đến vũ khí sinh học, nhưng thừa nhận Nga "không tiết lộ nhiều điều". Về việc minh bạch thông tin, ông cho biết Nga mới chỉ cung cấp nhỏ giọt và Mỹ kỳ vọng họ sẽ cởi mở hơn. Ông cũng nhấn mạnh các chuyên gia hàng đầu của Mỹ đang theo dõi sát sao và nắm rõ mọi diễn biến của vụ việc.
Bất chấp những lo ngại từ các nước khác, giới chức Nga đang nỗ lực khép lại vụ việc. Thống đốc vùng Irkutsk, ông Igor Kobzev, mới đây đã tuyên bố quá trình theo dõi y tế đối với những người tiếp xúc đã kết thúc an toàn và khẳng định sự việc không gây ra bất kỳ rủi ro nào cho cộng đồng.
WHO hiện đề cập đến "một ca nghi nhiễm thứ hai". Trong các email giải thích gửi tới hãng tin AP trước đó, WHO cho biết thông tin này xuất phát từ hai tờ báo ở Anh và Serbia, vốn trích dẫn lại các báo cáo không rõ nguồn gốc tại Nga. Tuy nhiên, phía Nga đã lên tiếng bác bỏ thông tin về ca bệnh thứ hai này.
Hà Trang tổng hợp
Nguồn tham khảo:
Russian plague scare: an expert explains what we know so far – and why there’s no need to panic, The Conversation. https://theconversation.com/russian-plague-scare-an-expert-explains-what-we-know-so-far-and-why-theres-no-need-to-panic-293729
Mystery surrounds young worker’s death at Russia lab studying severe diseases, AP. https://apnews.com/article/russia-plague-siberia-death-who-cause-lab-d53d0eca3e410fa93962560d0a08711a
A Week Later, Russia Hasn’t Said What Pathogen Killed Plague Researcher, New York Times. https://www.nytimes.com/2026/10/10/world/europe/russia-plague.html?