Tuần trước, tôi ghé lại một cửa hàng tạp hóa quen mà suốt 5 năm nay, gần như tuần nào tôi cũng mua thứ gì đó ở đây. Nhưng lần này, cửa cuốn đã hạ xuống, bên trong cửa hàng trống trơn, hàng hóa đã dọn gần hết.
Bà chủ cho biết đã nghỉ bán, cho nhân viên về quê vì cửa hàng không còn lãi. Bà cảm thấy việc kinh doanh có nhiều khó khăn, trong đó có cả thủ tục về chứng từ. "Tôi không lấy được đủ hóa đơn nên sợ bị xử phạt. Thôi nghỉ", bà nói.
Hồi đầu năm, một chủ quán bia ở Hà Nội cũng kể với tôi câu chuyện tương tự. Quán từng có mười nhân viên, nay chỉ còn năm. Anh phải giảm lượng hàng nhập về, dẹp bớt bàn ghế, thu hẹp hoạt động. "Ở quy mô trước không lấy được hóa đơn nên tôi đành giảm quy mô, làm cầm chừng, chứ không cứ làm như trước thì bị phạt nặng lắm", anh nói.
Chưa có thống kê chính thức về số hộ kinh doanh đã đóng cửa hay thu hẹp hoạt động. Nhưng trên nhiều tuyến phố và trong các chợ truyền thống, sự vắng vẻ đã hiện rõ.
Tình trạng của những hàng quán nhỏ lẻ như trên có lẽ là tâm lý chung của nhiều hộ kinh doanh. Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho thấy 73,3% hộ kinh doanh gặp khó khăn pháp lý trong lộ trình bỏ thuế khoán.
Bên cạnh đó, có tới 73,7% số hộ kinh doanh cho biết chỉ "lãi ít", còn 81,5% nói doanh thu năm 2025 giảm.
Với những doanh nghiệp trong tình cảnh "lãi ít", doanh thu giảm và e ngại khó khăn pháp lý, không mấy ai nghĩ đến chuyện mở rộng hay tuyển thêm người.
Đó là bức tranh của các hộ kinh doanh, khu vực đang tạo việc làm cho 10 triệu người ở nước ta.
Các hộ kinh doanh ở ngõ chợ Đồng Xuân, chụp tháng 12/2025. Ảnh: Hoàng Giang
Mối bận tâm lớn nhất của doanh nghiệp
Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng cho biết, "rủi ro pháp lý" là mối bận tâm lớn nhất của doanh nghiệp Việt Nam hiện nay. Mà mối lo "rủi ro pháp lý" này đứng đầu trong các nhóm kiến nghị, được tổng hợp từ gần 900 ý kiến mà các tập đoàn, doanh nghiệp và hiệp hội trong, ngoài nước gửi tới VCCI.
Ông nói: "Sự bất định của thể chế đang trở thành một loại chi phí vô hình nhưng rất lớn".
Đại diện VCCI giải thích thêm, điểm nghẽn được các doanh nghiệp phản ánh nhiều nhất là khoảng trống pháp lý khi văn bản cũ đã bị bãi bỏ trước khi văn bản thay thế có hiệu lực, đồng thời pháp luật thay đổi tần suất cao mà thiếu độ mượt của quá trình chuyển tiếp.
Nếu các tập đoàn lớn còn có bộ phận pháp chế hoặc hãng luật hỗ trợ, thì với doanh nghiệp nhỏ, người chủ thường phải tự xoay xở từ tìm khách hàng, trả lương, quản lý lao động đến cập nhật các quy định mới. Không ít trường hợp họ không biết phải tuân theo văn bản nào, trong khi hậu quả của một quyết định sai chỉ xuất hiện khi đã quá muộn.
Nhận định của Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng đã được lượng hóa trong Báo cáo Dòng chảy pháp luật 2025. Khi rà soát các phản ánh của doanh nghiệp, VCCI ghi nhận 787 vướng mắc, trong đó 42% xuất phát từ các quy định thiếu rõ ràng, nhiều cách hiểu hoặc thiếu tính khả thi; phần còn lại chủ yếu do chồng chéo giữa các văn bản hoặc làm phát sinh chi phí tuân thủ không cần thiết. Đáng chú ý, 323 vướng mắc nằm ngay trong các đạo luật và 277 vướng mắc ở các nghị định.
Đơn cử, có dự án điện gió ngoài khơi muốn hoàn tất một thủ tục thì phải có kết quả của một thủ tục khác, tạo thành vòng luẩn quẩn "con gà, quả trứng": muốn được chấp thuận chủ trương đầu tư thì phải có kết quả khảo sát, nhưng muốn khảo sát ngoài khơi lại phải được giao hoặc cho phép sử dụng khu vực biển. Hai thủ tục phụ thuộc lẫn nhau. Có doanh nghiệp xăng dầu bị yêu cầu chứng chỉ đào tạo bảo vệ môi trường trong khi cơ chế cấp chứng chỉ đã không còn tồn tại.
Từ những dự án hàng nghìn tỷ đồng đến một hàng tạp hóa trong hẻm nhỏ, các doanh nhân quy mô lớn bé giống nhau ở cùng một nỗi lo, khi họ làm đúng vẫn có thể vướng, còn làm sai thì cái giá phải trả rất đắt.
Một người làm thủ tục đăng ký kinh doanh tại TP.HCM, ảnh chụp 7/2025. Ảnh: Đình Văn
Phân biệt rủi ro kinh doanh với hành vi gian dối
Tháng 5/2025, Nghị quyết 68 xác định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Một nội dung được cộng đồng doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là yêu cầu không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự và hành chính, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa pháp nhân và cá nhân.
Theo TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), việc không hình sự hóa không có nghĩa là dung túng tội phạm kinh tế. Những hành vi như lừa đảo, rửa tiền, làm giả hồ sơ hay chiếm đoạt tài sản vẫn phải xử lý nghiêm. Điều cần phân biệt là rủi ro pháp lý trong kinh doanh với hành vi gian dối, tranh chấp kinh tế với tội phạm hình sự.
Ngày 24/6/2026, Kết luận 56 tiếp tục định hướng sửa đổi chính sách hình sự trong lĩnh vực kinh tế theo hướng giảm hình phạt tù trong một số trường hợp, tăng các biện pháp kinh tế, chú trọng thu hồi tài sản và quản trị rủi ro. Đồng thời, văn bản cũng yêu cầu không để hoạt động điều tra, truy tố, xét xử cản trở đầu tư, sản xuất, kinh doanh.
Bởi phía sau một doanh nhân bị xử lý còn là doanh nghiệp, người lao động, ngân hàng, nhà cung cấp và các cổ đông. Xử lý đúng người, đúng hành vi không nhất thiết phải đồng nghĩa với việc làm tê liệt cả doanh nghiệp.
Đó là phản ứng đúng của các chủ trương, chính sách.
Nhưng, với người chủ cửa hàng tạp hóa, mọi chuyện bắt đầu từ một tờ hóa đơn không thể lấy được. Với chủ quán bia, giải pháp trước mắt là cắt một nửa số lao động và thu hẹp quy mô. Họ đang đứng trước những nỗi lo bất định.
Nhìn rộng hơn, rủi ro pháp lý đang là nỗi lo số một của doanh nghiệp, như thống kê của VCCI. Khi nỗi lo ấy lớn hơn niềm tin, nhiều người sẽ chọn đứng yên thay vì đầu tư, thu hẹp thay vì mở rộng, giữ tiền thay vì tuyển thêm lao động.
Việt Nam đang hướng tới một giai đoạn phát triển với mục tiêu tăng trưởng cao, Nhưng như nhận xét của TS. Nguyễn Đình Cung, doanh nghiệp khó có thể bước nhanh khi chưa biết chắc mặt đất phía trước.
Nghị quyết 68 và Kết luận 56 đã mở ra một hướng tiếp cận mới: xử lý nghiêm những người vi phạm nhưng cũng bảo vệ những người làm ăn chân chính, để hoạt động điều tra, truy tố và xét xử không trở thành lực cản của sản xuất, kinh doanh.
Cửa hàng tạp hóa ấy rồi có thể sẽ có người thuê mới, quán bia ấy rồi có thể sẽ đông khách trở lại nhưng điều quyết định không chỉ là sức mua của thị trường, mà còn là việc người kinh doanh có đủ yên tâm để mở cửa, tuyển thêm người và bỏ vốn cho một kế hoạch mới hay không.
---
Tài liệu tham khảo:
[1] VCCI, Báo cáo "Dòng chảy pháp luật kinh doanh Việt Nam 2025", truy cập: https://vcci.com.vn/publications/bao-cao-dong-chay-phap-luat-kinh-doanh-viet-nam-2025