 |
Học sinh tiểu học là nhóm dễ bị tác động tiêu cực nhất bởi ô nhiễm không khí. Ảnh: Saigoneer. |
Trên thế giới, các nhà khoa học đã chứng minh rằng nhiệt độ cao và ô nhiễm không khí có thể ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng nhận thức, sự tập trung và kết quả làm bài kiểm tra của học sinh. Theo một nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA với sự tham gia của 58 quốc gia trong giai đoạn 2000–2015, học sinh làm bài kiểm tra kém hơn vào những ngày nóng. Nhiều nghiên cứu khác ở Trung Quốc thì phát hiện ô nhiễm không khí làm tăng tỷ lệ nghỉ học và giảm điểm làm bài thi.
Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu trước đây mới tập trung vào các nước phát triển hoặc đô thị lớn, ít có dữ liệu đại diện cho các nước đang phát triển như Việt Nam.
Mới đây, một nhóm nhà nghiên cứu người Việt đã kết hợp các nguồn dữ liệu lớn tại Việt Nam để kiểm chứng mối liên hệ giữa nhiệt độ, ô nhiễm không khí (PM 2.5) và kết quả học tập của học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí Economics of Education Reviews.
Dữ liệu đầu vào của nghiên cứu bao gồm điểm kiểm tra toán và đọc hiểu của hơn 39.000 học sinh từ lớp 2 đến lớp 7 được thu thập trong giai đoạn 2013–2019 trong khuôn khổ dự án Escuela Nueva Việt Nam (VNEN) và dự án Nghiên cứu Cải thiện Hệ thống Giáo dục cho Việt Nam (RISE) do Ngân hàng Thế giới và các trường đại học nước ngoài hỗ trợ.
Các bài kiểm tra được tổ chức gần như đồng loạt vào cuối năm (tháng 11, 12) - giai đoạn thường xảy ra ô nhiễm không khí nghiêm trọng ở miền Bắc. Nhóm nghiên cứu cũng sử dụng dữ liệu khí tượng, môi trường cấp huyện, gồm nhiệt độ và nồng độ bụi mịn PM 2.5 để khớp theo thời gian và địa điểm thi.
Kết quả cho thấy, cứ mỗi khi nồng độ bụi mịn PM 2,5 trong không khí tăng thêm 1 µg/m³ - tương đương gần 4% mức trung bình toàn quốc năm 2019 - trong tháng trước kỳ thi, thì điểm thi toán và đọc hiểu trung bình của học sinh sẽ giảm nhẹ, lần lượt khoảng 0,015 và 0,010 đơn vị độ lệch chuẩn.
Điều này có nghĩa là điểm số của học sinh sẽ thấp hơn một chút so với mức các em có thể đạt được nếu không khí sạch hơn. Thí dụ, nếu điểm trung bình môn Toán của các em là 8 khi chất lượng không khí ở mức sạch 12 µg/m³/tháng, thì khi không khí bị ô nhiễm lên đến 45 µg/m³/tháng, điểm trung bình môn Toán có thể giảm khoảng 0,015 × (45 − 12) = 0,495 điểm, tức chỉ còn khoảng 7,5 điểm.
Kết quả này ngụ ý rằng sự gia tăng ô nhiễm không khí dù ở mức nhỏ cũng sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tập trung và làm bài kiểm tra của học sinh, từ đó dẫn đến điểm số thấp hơn. Tác động của ô nhiễm không khí rõ rệt hơn ở học sinh tiểu học và học sinh thành thị.
Những phát hiện mới cung cấp một số gợi ý hữu ích cho ngành giáo dục.
Chẳng hạn, đối với giáo viên, dù không thể thay đổi lịch kiểm tra, họ vẫn có thể điều chỉnh phương pháp giảng dạy và hỗ trợ học sinh tốt hơn trong những thời điểm ô nhiễm cao như giảm áp lực học, tăng số lần nghỉ ngắn, hướng dẫn học sinh cách bảo vệ sức khỏe trong môi trường không khí bị ô nhiễm.
Trong khi đó, nhà trường có thể đầu tư vào môi trường lớp học thân thiện bằng cách thông gió tốt, trồng cây xanh, sử dụng rèm chắn bụi, rèm ướt, than hoạt tính, hoặc các giải pháp rẻ tiền khác phù hợp điều kiện địa phương. Trường học cũng nên chuẩn bị phương án cho tình huống chất lượng không khí trở nên kém (AQI > 100), như dừng hoạt động ngoài trời hoặc chuyển sang học bán trú linh hoạt.
Bên cạnh đó, cần tích hợp nội dung giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường vào chương trình chính khóa, nhất là trong các môn khoa học tự nhiên, đạo đức và hoạt động trải nghiệm. Học sinh cần hiểu vì sao không khí bẩn ảnh hưởng tới sức khoẻ và học tập, làm thế nào để tự theo dõi chất lượng không khí, và có thể cùng thầy cô, gia đình áp dụng các giải pháp gần gũi.
Về chính sách, nghiên cứu này là cơ sở để tích hợp dữ liệu khí hậu – ô nhiễm vào các đánh giá và quy hoạch giáo dục, bổ sung tiêu chí "môi trường học đường an toàn" vào kiểm định chất lượng trường học, và xây dựng chương trình ứng phó cho những vùng ô nhiễm nặng hoặc thường xuyên nắng nóng.
Dù còn hạn chế – như chỉ mới xét đến PM2.5 và chưa phân tích dữ liệu dọc cấp cá nhân – nhưng đây là một trong những nghiên cứu đầu tiên kết hợp dữ liệu giáo dục và môi trường ở quy mô toàn Việt Nam.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, nghiên cứu này là lời nhắc nhở rằng muốn có giáo dục chất lượng tốt thì không thể bỏ qua yếu tố không khí học đường.
Tài liệu tham khảo:
Hai-Anh H. Dang, Minh N.N. Do, Cuong Viet Nguyen, The impacts of climate change and air pollution on children’s education outcomes: Evidence from Vietnam, Economics of Education Review, Volume 106, 2025, 102656, ISSN 0272-7757, https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2025.102656
Hồng Ngọc