 |
Hình minh họa. Nguồn: AP |
Nhiều nghiên cứu trước đây đã gợi ý rằng phơi nhiễm lâu dài với ô nhiễm không khí từ khói xe, cháy rừng hay khí thải công nghiệp có liên quan đến nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh, bao gồm sa sút trí tuệ do bệnh Parkinson.
Sa sút trí tuệ do bệnh Parkinson và sa sút trí tuệ do thể Lewy là hai dạng của chứng sa sút trí tuệ thể Lewy. Chúng xuất phát từ chỗ protein α-synuclein (αSyn) tụ lại thành các cụm, gọi là thể Lewy, trong tế bào thần kinh, khiến tế bào ngừng hoạt động rồi chết.
Đồng tác giả nghiên cứu Xiaobo Mao, Đại học Johns Hopkins (Baltimore, Maryland), cho biết nhóm của ông muốn xác định liệu phơi nhiễm PM2.5 có ảnh hưởng đến nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ thể Lewy hay không. Ông và các cộng sự đã phân tích dữ liệu nhập viện giai đoạn 2000–2014 của 56,5 triệu người mắc chứng sa sút trí tuệ thể Lewy và bệnh Parkinson (có hoặc không kèm sa sút trí tuệ).
Kết quả cho thấy việc phơi nhiễm lâu dài với PM2.5 có liên quan đến nguy cơ nhập viện tăng ở cả ba bệnh thoái hóa thần kinh, trong đó nguy cơ nhập viện đối với người mắc dạng sa sút trí tuệ do thể Lewy tăng 12%. Nhóm nghiên cứu cũng lưu ý rằng những người sống ở khu vực có mức PM2.5 cao có nguy cơ cao hơn mắc cả dạng sa sút trí tuệ do thể Lewy và sa sút trí tuệ do Parkinson - so với bệnh Parkinson không kèm chứng sa sút trí tuệ.
Để tìm hiểu nguyên nhân, nhóm đã tiến hành thí nghiệm trên chuột. Chuột được cho hít PM2.5 qua đường mũi, sau đó kiểm tra hành vi liên quan đến các triệu chứng giống sa sút trí tuệ. Sau 10 tháng phơi nhiễm, chuột gặp khó khăn trong các bài kiểm tra mê cung về trí nhớ không gian và nhận diện đồ vật mới. Ở mốc 10 tháng, nhóm cũng quan sát thấy sự gia tăng đáng kể tích tụ αSyn trong não.
Phơi nhiễm PM2.5 trong 10 tháng còn khiến thùy thái dương giữa – vùng não chịu trách nhiệm hình thành và hồi tưởng ký ức – bị teo lại. Trong khi đó, ở những con chuột được chỉnh sửa gen để không sản xuất αSyn, não bộ không có thay đổi, cho thấy protein này cần thiết cho sự phát triển bệnh lý thoái hóa thần kinh.
Nhóm cũng phát hiện các cụm αSyn trong ruột và phổi của chuột phơi nhiễm PM2.5, nhưng không thấy ở nhóm đối chứng hoặc chuột biến đổi gen. Mao cho rằng αSyn hoạt động như một "hạt mầm" có thể lan truyền từ ruột lên não qua trục ruột-não, cuối cùng gây ra bệnh Alzheimer hoặc chứng sa sút trí tuệ thể Lewy.
Các nhà nghiên cứu tiếp tục khảo sát những thay đổi trong biểu hiện gen do phơi nhiễm PM2.5 gây ra ở chuột và so sánh chúng với các thay đổi biểu hiện gen được quan sát ở người mắc chứng sa sút trí tuệ thể Lewy. Họ tập trung vào vùng vỏ não đai trước - vùng não liên quan đến suy giảm nhận thức ở người bị sa sút trí tuệ. Kết quả cho thấy có mối tương quan mạnh mẽ giữa những thay đổi biểu hiện gen ở chuột phơi nhiễm PM2.5 với người mắc các dạng sa sút trí tuệ thể Lewy và sút trí tuệ do Parkinson, nhưng không có mối tương quan với bệnh nhân Parkinson không kèm chứng sa sút trí tuệ.
Theo bác sĩ kiêm nhà thần kinh học Hui Chen, Đại học Công nghệ Sydney (Úc), điểm độc đáo của nghiên cứu là chỉ ra mối liên hệ rõ ràng giữa PM2.5 và chứng sa sút trí tuệ thể Lewy. "Cơ chế không mới," bà nói thêm, nhưng có thể khiến các nhà khoa học khác chú ý đến PM2.5 như một yếu tố nguy cơ quan trọng của các bệnh thoái hóa thần kinh.
Tuy vậy, Chen lưu ý nghiên cứu còn hạn chế ở chỗ cho chuột phơi nhiễm PM2.5 với liều cao trong thời gian ngắn – vốn khác với việc phơi nhiễm liều thấp, liên tục ở người trên thực tế.
Mao cho biết nhóm đang lên kế hoạch giải quyết vấn đề này bằng cách sử dụng các mô hình mô phỏng sát thực tế hơn. Họ cũng dự định nghiên cứu xem liệu những phân tử PM2.5 cụ thể nào tham gia vào sự phát triển chứng sa sút trí tuệ thể Lewy. Ông nói, nghiên cứu này đã "mở ra một cánh cửa" cho nhiều nghiên cứu tiếp theo nhằm hiểu rõ hơn cách ô nhiễm không khí gây ra các bệnh thoái hóa thần kinh.
Nghiên cứu được công bố trên Science mới đây.
Nguồn:
https://www.science.org/doi/10.1126/science.adu4132
https://www.nature.com/articles/d41586-025-02844-9
Phạm Nhung