Nghiên cứu hơn 10.600 con muỗi, nhóm nhà nghiên cứu Việt Nam và Đức đã lần đầu phát hiện dấu vết vật liệu di truyền của virus Tembusu trong muỗi tự nhiên tại Việt Nam. Virus Tembusu gây hội chứng thủy cầm lật ngửa, giảm đẻ, là bệnh mới du nhập vào Việt Nam vài năm gần đây.
"Thực ra, việc phát hiện virus Tembusu trên muỗi không mới trên thế giới, nhưng đây là lần đầu tiên được ghi nhận tại Việt Nam," TS Đỗ Huy Lộc, Viện nghiên cứu Bệnh nhiệt đới, Đại học Tübingen (Đức), tác giả chính của công trình, cho biết.
Mầm bệnh nguy hiểm với đàn thủy cầm
Tembusu thuộc họ Flaviviridae, cùng họ với các virus gây sốt xuất huyết, viêm não Nhật Bản và Zika. Khác với những mầm bệnh cùng họ chủ yếu tấn công con người, Tembusu được ghi nhận chủ yếu ở chim và thủy cầm, đặc biệt là vịt.
Khi nhiễm bệnh, vịt bị tổn thương gan, lách, buồng trứng, xuất hiện triệu chứng thần kinh, bại liệt và giảm mạnh sản lượng trứng. Vì vậy, tại các vùng chăn nuôi quy mô lớn, virus tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại kinh tế đáng kể.
Virus Tembusu lần đầu được phân lập từ loài muỗi Culex tritaeniorhynchus tại Malaysia, sau đó tiếp tục được ghi nhận trên chim, gia cầm và muỗi ở nhiều quốc gia châu Á. Những năm gần đây, việc phát hiện Tembusu trong muỗi tại Trung Quốc và Thái Lan củng cố thêm giả thuyết rằng muỗi có thể tham gia vào chu trình lây truyền virus giữa các loài chim và gia cầm.
Một cá thể trong chi muỗi Culex. Ảnh: Wikipedia
Ở Việt Nam, bệnh do virus Tembusu được ghi nhận lần đầu tiên vào năm 2019. Khảo sát cho thấy, bệnh do virus Tembusu đã xuất hiện ở đàn vịt nuôi tại các tỉnh Bắc Giang, Hải Dương, Hòa Bình với tỷ lệ mắc theo đàn tương ứng là 20%, 12% và 24% [1]. Bệnh sau đó được ghi nhận trên các đàn vịt khắp cả nước.
Trong một hội thảo vào năm 2023, PGS. TS Lê Thanh Hiền - Trưởng bộ môn Bệnh truyền nhiễm và thú y cộng đồng, Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM cho biết, Tembusu là bệnh mới du nhập, gây thiệt hại rất lớn, thậm chí, tỷ lệ chết lên tới 70-80%. Ông cho biết bệnh Tembusu lây nhiễm qua đường gián tiếp thông qua loài vật trung gian là muỗi và lây truyền trực tiếp giữa các cá thể trong đàn [2].
Dẫu vậy, vẫn chưa có nghiên cứu nào tại Việt Nam tìm thấy virus này trong quần thể muỗi ngoài tự nhiên.
Dấu vết vật liệu di truyền từ hơn 10.600 con muỗi
Để tìm hiểu sự hiện diện của mầm bệnh ngoài tự nhiên, TS. Đỗ Huy Lộc và các đồng nghiệp đã thu thập muỗi tại 12 địa điểm thuộc miền Bắc, duyên hải miền Trung, Tây Nguyên và miền Nam trong giai đoạn 2022-2023, bao gồm cả khu vực đô thị, nông thôn và rừng.
Từ hơn 18.000 cá thể thu thập được, 10.658 muỗi cái thuộc bốn loài (Aedes aegypti, Aedes albopictus, Culex quinquefasciatus và Culex tritaeniorhynchus) được lựa chọn để xét nghiệm. Chúng được chia thành 586 nhóm, mỗi nhóm tối đa 25 cá thể cùng loài, cùng bẫy, cùng địa điểm và thời điểm thu mẫu.
Kết quả cho thấy một mẫu gồm 25 con muỗi Culex tritaeniorhynchus thu tại vùng nông thôn miền Nam cho tín hiệu đặc trưng của Tembusu. Giải trình tự sâu mẫu xét nghiệm, nhóm nghiên cứu tái dựng được 6.764 nucleotide (tương đương 61,5% bộ gen virus). Phân tích phả hệ cho thấy chủng virus này có độ tương đồng di truyền tới 98,44% với hai mẫu từng ghi nhận trên gà và muỗi tại Trung Quốc, chứng minh virus ở Việt Nam thuộc nhóm Tembusu đang lưu hành rộng rãi tại Đông Á và Đông Nam Á.
Dù vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh kết quả này chưa đủ cơ sở để khẳng định Culex tritaeniorhynchus là vật trung gian giúp mầm bệnh Tembusu di chuyển và lây sang người hoặc động vật khác (hay còn gọi là vector truyền bệnh) tại Việt Nam. Việc tìm thấy RNA chỉ chứng minh vật liệu di truyền của Tembusu có mặt trong mẫu. Muỗi hoàn toàn có thể mang RNA của virus sau khi hút máu động vật nhiễm bệnh mà virus không nhất thiết nhân lên trong cơ thể chúng hay có khả năng truyền sang vật chủ tiếp theo.
"Chúng ta có thể đặt giả thuyết muỗi Culex là cầu nối trung gian truyền bệnh cho vịt. Tuy nhiên, để khẳng định chắc chắn, vẫn cần nghiên cứu thêm về khả năng truyền virus của chúng. Kết quả hiện tại mới chỉ chứng minh muỗi có khả năng mang virus," TS Đỗ Huy Lộc giải thích.
Tại Việt Nam, ruộng lúa, ao hồ và mạng lưới thủy lợi dày đặc tạo môi trường lý tưởng cho muỗi Culex sinh sôi, trùng khớp với các khu vực chăn thả vịt quy mô lớn. Ảnh: Xuân Thống Trần/Pexels
Để xác định một loài muỗi thực sự là vector truyền bệnh, các nhà khoa học cần chứng minh virus có thể nhân lên trong cơ thể muỗi, di chuyển tới tuyến nước bọt và lây truyền sang vật chủ khi muỗi chích đốt.
Đây là điều cần lưu ý trong điều kiện sinh thái của Việt Nam, nơi ruộng lúa, ao hồ và mạng lưới thủy lợi dày đặc tạo môi trường lý tưởng cho muỗi Culex sinh sôi, trùng khớp với các khu vực chăn thả vịt quy mô lớn.
Về khả năng ảnh hưởng đến con người, TS Đỗ Huy Lộc cho biết một số nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra khả năng lây truyền của virus sang người.
"Đã có những nghiên cứu ở Trung Quốc phát hiện virus này trong cơ thể các công nhân làm việc tại một trang trại vịt nhiễm bệnh. Điều đó cho thấy virus hoàn toàn có thể lây sang người, nhưng khả năng gây bệnh hay không thì vẫn còn là dấu hỏi bởi đây là hai cơ chế hoàn toàn khác nhau. Ở thời điểm hiện tại, cộng đồng hoàn toàn có thể yên tâm rằng virus chưa có khả năng gây bệnh trên người," TS Lộc giải thích.
Dù Tembusu trước mắt chưa phải mối đe dọa trực tiếp cho sức khỏe con người, song việc nghiên cứu sâu về con đường lây truyền vẫn cần thiết, bởi "ở một thời điểm nào đó, virus vẫn có thể trở thành một nguyên nhân gây bệnh tiềm năng," TS Lộc nhận định. Bên cạnh yếu tố y tế dự phòng, virus này vẫn đang gây bệnh trên gia cầm (chủ yếu là vịt) và có thể gây ra những thiệt hại kinh tế rất lớn cho người chăn nuôi.
Việc chủ động giám sát quần thể muỗi sẽ là nguồn dữ liệu bổ sung quan trọng, giúp ngành thú y và y tế dự phòng hiểu rõ hơn chu trình di chuyển của virus giữa môi trường, muỗi và gia cầm tại Việt Nam.
Các nhà khoa học đã công bố các kết quả này trên tạp chí International Journal of Infectious Diseases.
Để thu thập mẫu, nhóm nghiên cứu đặt các bẫy BG-Pro tại nhiều điểm, với ba kiểu sinh cảnh khác nhau gồm đô thị, nông thôn và rừng. Tại mỗi địa điểm, việc lấy mẫu được lặp lại ba lần, mỗi lần cách nhau khoảng một tuần. Tổng cộng, nhóm thực hiện 36 lượt lấy mẫu tại các địa điểm khảo sát.
BG-Pro là bẫy muỗi chuyên dụng dùng mồi đá khô. Khi đá khô thăng hoa, nó giải phóng khí CO₂ - một trong những tín hiệu giúp muỗi nhận biết sự hiện diện của vật chủ. Nhờ đó, bẫy thu hút muỗi tới gần và hút muỗi vào bên trong bằng hệ thống quạt. Muỗi được trữ ở âm 80 độ C để vẫn bảo tồn được virus bên trong, dù muỗi chết. Tiếp theo, muỗi được tiến hành phân loài dựa vào các đặc điểm hình thái qua kính soi nổi "stero-microscopy".
---
Nguồn trích dẫn trong bài:
[1] Tình hình bệnh do virus Tembusu gây ra ở vịt nuôi tại một số tỉnh miền Bắc Việt Nam. Học viện Nông nghiệp Việt Nam. https://vnua.edu.vn/tin-tuc-su-kien/nghien-cuu-khoa-hoc/tinh-hinh-benh-do-virus-tembusu-gay-ra-o-vit-nuoi-tai-mot-so-tinh-mien-bac-viet-nam-55991
[2] Nông dân cần biết về loại virus nguy hiểm gây giảm đẻ, lật ngửa ở vịt. Dân Việt. https://danviet.vn/nong-dan-can-biet-ve-loai-virus-gay-giam-de-lat-ngua-o-vit-20230908130645369-d1116638.html
[3] First mosquito-based molecular evidence of tembusu virus in Vietnam. International Journal of Infectious Diseases. https://doi.org/10.1016/j.ijid.2026.108927