Diễu hành Pikachu, linh vật nổi tiếng nhất trong thế giới của những ‘pocket monster’, do The Pokémon Company tổ chức vào ngày 7/8/2016 tại Yokohama, Nhật Bản. Ảnh: Getty Images
Thương hiệu truyền thông số 1 thế giới
Nếu có 425 tỷ đồng trong tay, bạn sẽ làm gì?
Mua những chiếc siêu xe đắt tiền, một căn penthouse sang trọng giữa những trung tâm đắt đỏ nhất thế giới?
Với một số người, đó đơn giản chỉ là khoản tiền để sở hữu một thẻ Pokémon. Cuối tuần qua, AJ Scaramucci, quý tử của một cựu giám đốc truyền thông Nhà Trắng, đã chi 12 triệu bảng (tương đương 425 tỷ đồng) để mua một trong những tấm thẻ Pokémon hiếm nhất và được săn lùng nhất trên toàn cầu.
Tại Việt Nam, thị trường mua bán thẻ bài Pokémon cũng khá sôi động với các hoạt động săn lùng, mua bán và các cuộc đấu giá. Mẩu giấy in vô thưởng vô phạt với nhiều người lại chính là thú vui, thậm chí là một phương thức kinh doanh hái ra tiền, với người hâm mộ Pokémon.
Khi trò chơi điện tử Pokémon đầu tiên được phát hành tại Nhật Bản vào tháng 2/1996, ít ai ngờ nó sẽ trở thành cơn sốt toàn cầu. Ấy thế mà công ty Pokémon - vừa kỷ niệm sinh nhật lần thứ 30 vào cuối tuần qua - giờ đây là thương hiệu truyền thông lớn nhất thế giới. Những sinh vật mang dáng dấp vô hại trong thế giới các "pocket monster", vượt xa cả những siêu phẩm như Star Wars và Marvel.
Danh sách các thương hiệu truyền thông có doanh thu cao nhất trong lịch sử tính đến tháng 12/2025. Pokemon có doanh thu 288 tỷ USD - gấp hơn ba lần vị trí thứ hai là Hello Kitty. Ảnh: Ultimate Pop Culture Wiki
Những yếu tố làm nên một biểu tượng văn hóa toàn cầu
Trước Pokémon, khi hình dung về văn hóa Nhật Bản, phương Tây chỉ nghĩ đến sushi và karate. Tựa như phiến đá Rosetta, Pokémon đã mở ra thế giới Nhật Bản thú vị cho khán giả phương Tây, theo Roland Kelts, chuyên gia văn hóa pop ở Tokyo. Lần đầu tiên công chúng biết đến hai khái niệm thú vị là "kawaii" (dễ thương) và "otaku" (người đặc biệt say mê một chủ đề, nét văn hóa, trò chơi, anime hay manga nào đó).
Pokemon đã trở thành biểu tượng văn hóa dễ hiểu và dễ tiếp cận cho những người chưa từng tiếp xúc với Nhật Bản. Thành công của Pokémon là động lực cho sự phát triển của các thương hiệu anime khác như Digimon, One Piece và góp phần định hình ngành công nghiệp anime toàn cầu.
Năm 2010, Nhật Bản triển khai sáng kiến "Cool Japan" nhằm thúc đẩy xuất khẩu văn hóa ra thế giới, và Pokémon trở thành hình mẫu mà Chính phủ nước này muốn học hỏi. Không chỉ là một sản phẩm giải trí, Pokémon đã trở thành công cụ trong chiến lược mềm của Nhật Bản để nâng cao giá trị văn hóa và thúc đẩy kinh tế quốc gia.
Giai đoạn năm 2016, Pokemon Go đã tạo ra cơn ‘địa chấn’ trên toàn thế giới. Cảnh sát tại nhiều nơi đã phải ra cảnh báo trước tình trạng người dùng mải mê săn quái thú mà không tập trung nhìn đường khi di chuyển. Ảnh: Getty Images
Sự phổ biến của Pokémon đến từ nhiều yếu tố, nhưng một trong những lý do lớn nhất là khả năng tạo ra một thế giới phong phú, đầy màu sắc nơi người hâm mộ có thể đắm chìm vào. Hơn 100 trò chơi điện tử, 1.000 tập anime, hàng loạt bộ phim, thẻ bài và đồ chơi nhồi bông đã làm nên một vũ trụ vô tận mà mọi người đều muốn khám phá. Khi bộ phim Pokémon đầu tiên, Mewtwo Strikes Back, được phát hành tại Mỹ vào năm 1999, số lượng học sinh giả vờ ốm để nghỉ học đi xem phim nhiều đến mức tạo ra thuật ngữ mới "Pokéflu".
Pokémon còn chiếm trọn trái tim của người lớn. Những người đam mê sưu tầm thẻ Pokémon hiếm hay chơi Pokémon Go, game thực tế ảo ra đời cách đây mười năm và hiện có khoảng 30 triệu người dùng hoạt động mỗi tháng, hầu hết đều là người trưởng thành. Đặc biệt, đối với những ai yêu thích bảo vệ môi trường, thế giới tự nhiên sống động trong Pokémon là một sự phản chiếu tuyệt vời với những sinh vật kỳ thú, đại diện cho động vật thật.
Sự yêu thích Pokémon không chỉ đến từ yếu tố giải trí mà còn từ những cơ chế tâm lý sâu sắc được tích hợp vào trò chơi. Để giữ chân người chơi, những nhà thiết kế game thường chú trọng tâm lý tiến bộ trong quá trình chơi. Pokémon có cấp độ, khả năng tiến hóa và sức mạnh tăng dần, điều này đánh trúng nhu cầu tâm lý về sự phát triển và nâng cấp bản thân. Khi Pokémon mạnh lên, người chơi cảm thấy mình cũng ngày càng giỏi hơn, tạo ra một cảm giác thỏa mãn và sự tiến bộ trong trò chơi.
Bên cạnh đó, Pokémon còn tạo ra sự gắn bó về mặt cảm xúc. Những sinh vật với cá tính riêng, như Pikachu, không chỉ là đối tượng chiến đấu mà còn là bạn đồng hành - tương tự cách trẻ em gắn bó với thú nhồi bông hoặc nhân vật hoạt hình yêu thích. Cơ chế này giúp Pokémon vừa thu hút trẻ em, vừa khơi gợi hiệu ứng hoài niệm - đặc biệt với thế hệ 8x và 9x. Pokémon là một phần không thể thiếu trong tuổi thơ, từ những trò chơi trên máy cầm tay Game Boy đến những bộ phim hoạt hình sau giờ học. Cảm giác hoài niệm này kích hoạt những cảm xúc tích cực mạnh mẽ và làm tăng khả năng chi tiền của người chơi, bởi nó gắn liền với những ký ức đẹp đẽ.
Chính vì vậy, sức hấp dẫn của Pokémon nằm ở chỗ nó thực sự phù hợp với "mọi lứa tuổi, mọi giới tính", như lời PGS Patrick Galbraith ở Khoa truyền thông quốc tế, Đại học Senshu, Nhật Bản.
Hơn 85.000 người đã đến tham dự Lễ hội Pokémon Go tại Dortmund (Đức) vào năm 2019. Ảnh: PokemonGo
Thế giới hư cấu tạo cảm hứng cho học tập và nghiên cứu
Cha đẻ của Pokémon, nhà thiết kế Tajiri Satoshi, có lẽ chưa bao giờ hình dung rằng thế giới kỳ diệu mà ông tạo ra lại có thể lan tỏa mạnh mẽ đến vậy.
Lớn lên ở một vùng ngoại ô Tokyo, Tajiri đã mê mẩn việc sưu tầm côn trùng từ khi còn nhỏ, nhưng sự phát triển đô thị nhanh chóng nuốt chửng những cánh đồng và ao hồ mà ông từng yêu quý. Chính vì thế, ông đã ấp ủ giấc mơ tạo ra một thế giới ảo để trẻ em có thể khám phá và thu thập sinh vật, ngay cả khi thế giới tự nhiên dần dần biến mất.
Ngày nay, Pokémon không chỉ là trò chơi hay phim hoạt hình, mà đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các nhà nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực như sinh thái học, hóa thạch, tiến hóa, đa dạng sinh học và giáo dục.
Arjan Mann, trợ lý bảo tàng về hóa thạch cá và các loài tứ chi đầu tiên tại Field Museum ở Chicago, chia sẻ: "Pokémon đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách tôi hiểu về động vật và lịch sử tự nhiên, gần như trước cả khi tôi biết động vật thật sự trông như thế nào." Ông là một đứa trẻ khi loạt phim Pokémon ra mắt lần đầu tiên.
"Pokécology", triển lãm tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London, nơi người xem được khám phá cách Pokémon "tương tác với môi trường và thích nghi với các điều kiện từ rừng sâu đến hang động tối tăm". Vé tham gia triển lãm đã cháy hàng chỉ trong thời gian ngắn. Ảnh: Natural History Museum
Với nhiều nhà nghiên cứu, những chủ đề trong trò chơi Pokémon phản ánh công việc của chính họ. Spencer Monckton, nhà nghiên cứu tại Đại học Guelph ở Canada, cảm nhận rằng việc thu thập, phân loại Pokémon trong game dựa trên đặc điểm và khả năng của chúng "hệt như công việc của một nhà côn trùng học, không ngừng nỗ lực để bắt và nghiên cứu các loài côn trùng kỳ thú."
Năm 2013, trong khi theo học thạc sĩ, Monckton đã dành nhiều tháng lái xe khắp Chile để thu thập ong. Sau khi phân tích hình dạng và DNA của ong thuộc chi Heteroediscelis của Chilicola, ông phát hiện ra tám loài ong mới. Một trong số đó có phần đầu dài như "mõm của một con ngựa hoặc con rồng," Monckton kể lại, và ông đã đặt tên cho loài này là Chilicola charizard, theo tên Pokémon rồng nổi tiếng với hơi thở lửa.
Pokémon cũng đã trở thành công cụ học tập vô cùng hữu ích. Vào năm 2010, các nhà nghiên cứu đã phát triển một trò chơi giao dịch thẻ lấy cảm hứng từ Pokémon có tên là Phylo. Trong trò chơi này, người chơi xây dựng chuỗi thức ăn, tạo ra các hệ sinh thái ổn định và phá hoại hệ sinh thái của đối thủ, đồng thời học về tác động của biến đổi khí hậu và tràn dầu đối với các hệ sinh thái. Trong một nghiên cứu năm 2019, Meggie Callahan, chuyên gia về mối quan hệ giữa con người và động vật hoang dã tại Đại học Washington ở Seattle, Mỹ, nhận thấy trò chơi Phylo giúp sinh viên ghi nhớ nhiều loài hơn so với khi được dạy qua các bài giảng truyền thống.
Ba mươi năm đã trôi qua, Pokémon vẫn giữ vững vị trí đặc biệt trong lòng công chúng. Đến nay, Pokémon Company đã bán gần 500 triệu bản trò chơi điện tử và hơn 75 tỷ thẻ bài giao dịch, đồng thời phát sóng loạt anime đến gần 190 quốc gia. Con số này có lẽ sẽ còn tiếp tục tăng, và hình ảnh Pikachu với chiếc đuôi như tia điện xẹt vẫn sẽ là biểu tượng quan trọng trong văn hóa đại chúng toàn cầu.
Anh Thư tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
Thirty years on, Pokémon is still a monster hit, The Economist.
https://www.economist.com/culture/2026/02/26/thirty-years-on-pokemon-is-still-a-monster-hit
Pokémon turns 30 — how the fictional pocket monsters shaped science, Nature.
https://www.nature.com/articles/d41586-026-00441-y
£12m for a Pokémon card? If you’re not in the game you’re missing a trick, The Guardian.
https://www.theguardian.com/games/2026/mar/01/12m-pokemon-card-sold-auction-trading