Quá trình trỗi dậy và sự khác biệt giữa Thanh Hoa-Bắc Đại

Hằng năm, chỉ vài phút sau khi kết quả kỳ thi đại học toàn quốc (cao khảo) được công bố, cuộc cạnh tranh tuyển sinh khốc liệt lại bắt đầu. Các tổng đài viên dồn dập gọi điện cho thí sinh có điểm thi xuất sắc. Các đoàn tuyển sinh bủa đi khắp nơi để thuyết phục thí sinh đồng ý ghi danh.

Với bất kỳ gia đình nào, việc con em được "Thanh Bắc" - cách gọi ghép hai ngôi trường danh giá bậc nhất, Thanh Hoa và Đại học Bắc Kinh (Bắc Đại), tương tự cách gọi "Oxbridge" ở Anh - thân chinh chiêu mộ là một niềm tự hào vô bờ bến.

Dù thường được gọi tên chung và chia sẻ nhiều giá trị về mặt học thuật, Thanh Hoa và Bắc Đại - vốn nằm gần nhau tại quận Hải Điến, Bắc Kinh - vẫn có những khác biệt sâu sắc về bề dày lịch sử, truyền thống giảng dạy và triết lý xây dựng con người. Sự khác biệt này bắt nguồn ngay từ những ngày đầu hai trường được thành lập.

Cùng khởi nguồn từ trăn trở thời cuộc

Bắc Đại và Thanh Hoa đều xuất hiện vào giai đoạn Trung Quốc đau đáu tìm kiếm con đường hiện đại hóa.

Năm 1898, giữa phong trào Bách Nhật Duy Tân - thời điểm giới trí thức Trung Quốc mong muốn canh tân đất nước - triều đình nhà Thanh đã thành lập Kinh sư Đại học đường, tiền thân của Bắc Đại ngày nay. Cơ sở này ban đầu vừa là trường đại học hiện đại, vừa là cơ quan quản lý giáo dục toàn quốc. Sự ra đời của trường đánh dấu thời điểm nước này từng bước rời xa hệ thống khoa cử nặng về kinh điển để xây dựng một mô hình dung nạp khoa học và tri thức hiện đại.

Mười ba năm sau (1911), Thanh Hoa mới xuất hiện. Tiền thân của trường là Thanh Hoa học đường, khi đó chưa phải là một đại học hoàn chỉnh mà đóng vai trò như một cơ sở dự bị, nơi người trẻ được đào tạo ngoại ngữ và kiến thức nền tảng trước khi sang Mỹ du học.

Những năm sau đó, hai trường dần hình thành quan niệm giảng dạy riêng của mình.

Thanh Hoa đã chọn tám chữ "Tự cường bất tức, hậu đức tải vật" (không ngừng tự hoàn thiện và dùng đức độ rộng lớn để gánh vác trách nhiệm) làm hiệu huấn. Triết lý này bắt nguồn từ bài diễn thuyết của học giả Lương Khải Siêu tại trường vào năm 1914. Đi cùng với đó là tinh thần "Hành thắng vu ngôn" - đề cao hành động thiết thực hơn lời nói.

Công chúng lại thường gắn Bắc Đại với những cụm từ như "ái quốc, tiến bộ, dân chủ, khoa học" hay tiêu biểu nhất là "tư tưởng tự do, kiêm dung tịnh bao" (tự do tư tưởng, dung nạp các trường phái khác nhau). Tuy nhiên, về mặt lịch sử, ngôi trường này thực tế chưa có một hiệu huấn chính thức.

Những giá trị được xem như tinh thần của Bắc Đại ngày nay cơ bản được hình thành từ thời kỳ Thái Nguyên Bồi làm hiệu trưởng. Sau khi nhậm chức vào đầu năm 1917, ông chủ trương xây dựng trường theo hướng tạo điều kiện để nhiều trường phái và học giả có quan điểm khác nhau cùng tồn tại. Trong môi trường đó, Bắc Đại trở thành một trung tâm của phong trào Tân Văn hóa, nơi các tư tưởng mới về khoa học, dân chủ, văn học và cải cách xã hội được truyền bá và tranh luận sôi nổi. Khi phong trào Ngũ Tứ bùng nổ năm 1919, sinh viên Bắc Đại là lực lượng khởi xướng và giữ vai trò nổi bật trong phong trào sinh viên, từ đó củng cố hình ảnh ngôi trường gắn với văn hóa tranh luận và sự dấn thân của trí thức vào các vấn đề xã hội lớn.

Bước ngoặt 1952

Từ một trường dự bị, Thanh Hoa mở bậc đại học vào năm 1925 và đến năm 1928 thì chính thức mang tên Quốc lập Đại học Thanh Hoa. Trường nhanh chóng phát triển thành một đại học tổng hợp với các khối nhân văn, khoa học tự nhiên, luật và kỹ thuật. Giai đoạn 1928-1937 phát triển nhanh đến mức trong lịch sử, Thanh Hoa thường được nhắc đến như "mười năm hoàng kim".

Chiến tranh Trung - Nhật khiến con đường của hai trường tạm thời nhập lại làm một. Năm 1937, Bắc Đại, Thanh Hoa và Nam Khai cùng hợp thành Đại học Lâm thời Trường Sa, sau đó chuyển tới Côn Minh lấy tên là Đại học Liên hợp Tây Nam. Năm 1946, khi chiến tranh kết thúc, cả ba mới trở lại hoạt động độc lập. Thanh Hoa về Thanh Hoa Viên, Bắc Đại về Bắc Bình, và cả hai vẫn duy trì mô hình đại học tổng hợp.

Bước ngoặt lớn nhất đến vào cuộc cải tổ hệ thống đại học toàn quốc năm 1952, khi cơ cấu ngành học bị chia tách rõ rệt. Thanh Hoa được giao nhiệm vụ tập trung mạnh vào kỹ thuật và công nghệ, trở thành trung tâm đào tạo kỹ sư phục vụ công nghiệp hóa. Hàng loạt nhân sự và cơ sở vật chất từ các trường khác chuyển về đã giúp số phòng thí nghiệm ở Thanh Hoa tăng vọt từ 16 lên 83 vào năm 1965, với 12 khoa và 40 chuyên ngành.

Từ nền tảng này, trường xây dựng một hệ sinh thái nghiên cứu kỹ thuật quy mô. Tính đến cuối 2019, Thanh Hoa đã sở hữu 159 phòng thí nghiệm và trung tâm nghiên cứu cấp quốc gia/cấp bộ (như Trung tâm Nghiên cứu Quốc gia Bắc Kinh về Khoa học và Công nghệ Thông tin).

Trong khi đó, Bắc Đại đi theo hướng khác. Trong cuộc cải tổ hệ thống đại học năm 1952, nhiều khoa văn, khoa học tự nhiên và luật từ Thanh Hoa, Đại học Yên Kinh cùng một số trường khác được sáp nhập vào Bắc Đại, giúp trường củng cố mạnh mẽ các lĩnh vực khoa học cơ bản và xã hội - nhân văn. Chiều sâu này đến nay vẫn thể hiện ở những cụm nghiên cứu lớn. Chẳng hạn, chỉ riêng Trường Hóa học và Kỹ thuật phân tử hiện có 76 nhóm nghiên cứu, 10 viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc và cùng Viện Hóa học thuộc Viện Hàn lâm xây dựng Trung tâm Nghiên cứu Quốc gia Bắc Kinh về Khoa học Phân tử.

Điều đó không có nghĩa Thanh Hoa ngày nay chỉ mạnh về kỹ thuật, còn Bắc Đại chỉ thiên về khoa học cơ bản. Từ cuối thập niên 1970, đường ranh chuyên môn hình thành sau năm 1952 bắt đầu mờ đi. Thanh Hoa lần lượt khôi phục và xây dựng lại các lĩnh vực khoa học tự nhiên, kinh tế - quản lý, nhân văn, luật và sau này phát triển y học, từng bước trở lại mô hình đại học tổng hợp.

Ở chiều ngược lại, Bắc Đại cũng mở rộng sang các lĩnh vực công nghệ, như thành lập Khoa Khoa học máy tính và Công nghệ năm 1978, tái lập Trường Kỹ thuật năm 2005, thành lập Viện Trí tuệ nhân tạo năm 2019 và Trường Khoa học – Kỹ thuật Vật liệu năm 2020.

Những biệt đãi của chính phủ

Sự chuyển đổi của hai trường diễn ra song song với chiến lược đầu tư đại học có chủ đích của Trung Quốc, khởi đầu bằng Dự án 211 (1995) và sau đó là Dự án 985 (1998) nhằm xây dựng các trường đạt trình độ hàng đầu thế giới. Trong thời gian triển khai các chương trình này, theo Bộ Giáo dục Trung Quốc, kinh phí nghiên cứu bình quân của 34 trường thuộc nhóm 985 tăng từ khoảng 100 triệu NDT (khoảng 388 tỷ đồng) năm 1998 lên 700 triệu NDT (hơn 2.710 tỷ đồng) năm 2007, một số trường đạt 1,2 tỷ NDT (khoảng 4.650 tỷ đồng).

Từ năm 2015, chiến lược này được tiếp nối bằng chương trình "Double First-Class" - kế hoạch quốc gia nhằm xây dựng các đại học và ngành học đạt trình độ hàng đầu thế giới. Đến đợt thứ hai của chương trình vào năm 2022, Bắc Đại và Thanh Hoa là hai trường được trao quyền tự xác định và tự công bố các ngành trọng điểm, một mức tự chủ đặc biệt nhằm tạo điều kiện để các trường tiến sâu hơn vào nhóm hàng đầu thế giới.

Song song với quá trình đầu tư mạnh, thứ hạng quốc tế của hai trường cũng tăng rõ rệt. Trên bảng xếp hạng QS, Thanh Hoa từ hạng 47 năm 2015 lên hạng 14 năm 2027, còn Bắc Đại từ đồng hạng 57 lên hạng 13. Ở bảng THE 2027, Thanh Hoa đứng thứ 11 và Bắc Đại thứ 13 thế giới.

Nature Index 2026 xếp Bắc Đại thứ tư và Thanh Hoa thứ 6 thế giới trong nhóm các đại học về khoa học tự nhiên, dựa trên đóng góp vào các tạp chí khoa học chất lượng cao được Nature Index theo dõi.

William C. Kirby, giáo sư Đại học Harvard, nhận định thế giới đang chứng kiến sự trỗi dậy của các đại học Trung Quốc. Ông cho rằng hoàn toàn có cơ sở để xem Bắc Đại và Thanh Hoa ngang bằng hoặc vượt nhiều trường Ivy League về quy mô và chiều sâu nghiên cứu, dù cũng lưu ý rằng "các bảng xếp hạng chỉ xếp hạng những gì có thể đo lường được".

Việc Thanh Hoa và Bắc Đại cùng hiện diện ở tốp đầu trên nhiều bảng xếp hạng uy tín cho thấy hai trường đã vượt khỏi vị thế tinh hoa trong nước để trở thành những đại học nghiên cứu cạnh tranh sòng phẳng ở cấp độ toàn cầu.

Trải nghiệm học tập làm nên sự khác biệt

Trong hai trường, trường nào tốt hơn dường như câu hỏi ngày càng khó trả lời nếu chỉ dựa trên các bảng xếp hạng, nơi vị trí của họ đang sát nhau. Sự khác biệt có lẽ dễ thấy hơn ở trải nghiệm học tập mà mỗi trường tạo ra.

Thanh Hoa duy trì chương trình cử nhân kết hợp giáo dục đại cương với đào tạo chuyên môn. Học kỳ hè còn dành khoảng năm tuần cho thực hành hoặc thực tập. Dù đã phát triển thành đại học tổng hợp, trường vẫn xem các ngành kỹ thuật là nhóm có ưu thế nổi bật trên nhiều phương diện (như đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu, cơ sở vật chất, năng lực chuyển giao...) Với những học sinh đã có định hướng khá rõ về máy tính, AI, điện tử, chế tạo hay các lĩnh vực kỹ thuật - công nghệ, Thanh Hoa có thể là một hệ sinh thái đặc biệt phù hợp.

Ở Bắc Đại, một mô hình tiêu biểu cho không gian khám phá học thuật là Học viện Nguyên Bồi. Sinh viên được thoải mái lựa chọn trong phạm vi các môn học mà nhà trường cung cấp, đến học kỳ thứ ba mới quyết định chuyên ngành theo năng lực và sở thích dưới sự hướng dẫn của cố vấn. Mô hình này mở ra không gian cho những người chưa muốn sớm khóa mình vào một chuyên môn hẹp hoặc đồng thời quan tâm đến nhiều lĩnh vực như toán, khoa học, kinh tế hay xã hội.

Ở góc độ nghiên cứu, Thanh Hoa vẫn thể hiện rõ thế mạnh ở những lĩnh vực mà khoa học gắn chặt với kỹ thuật và ứng dụng. Bắc Đại lại đặc biệt nổi bật ở các ngành khoa học cơ bản nói chung. Tuy những năm gần đây, Thanh Hoa bắt đầu đầu tư mạnh hơn vào nghiên cứu cơ bản, còn Bắc Đại mở rộng nhanh sang AI, kỹ thuật và vật liệu, song sự khác biệt này vẫn tồn tại rõ.

Những giải thưởng khoa học lớn cũng phần nào cho thấy chiều sâu của hai hệ sinh thái. Đồ U U, người nhận Nobel Y sinh năm 2015, bắt đầu học dược tại Trường Y Bắc Đại năm 1951. Hai trong bốn chủ nhân Huy chương Fields 2026 - Vương Hồng và Đặng Vũ - đều bắt đầu con đường đại học tại Bắc Đại năm 2007.

Thanh Hoa lại cho thấy khả năng thu hút và tập hợp những học giả hàng đầu vào các trung tâm nghiên cứu mới. Andrew Yao, chủ nhân giải Turing 2000, hiện đứng đầu các chương trình đào tạo AI quan trọng tại Đại học Thanh Hoa. Trung tâm Khoa học Toán học Khâu Thành Đồng của trường hiện quy tụ Khâu Thành Đồng và Caucher Birkar - hai chủ nhân Huy chương Fields.

Những dẫn chứng nêu trên phác họa hai hệ sinh thái mang tính bổ trợ cho nền giáo dục Trung Quốc. Nếu Bắc Đại ghi dấu ấn bằng bề dày ươm mầm và nuôi dưỡng các tài năng nghiên cứu cơ bản từ thuở ban đầu, thì Thanh Hoa lại thể hiện sức mạnh ở khả năng quy tụ các học giả hàng đầu thế giới để kiến tạo nên những mũi nhọn nghiên cứu mới.

Dường như không có câu trả lời cụ thể cho câu hỏi "trường nào tốt hơn" mà phụ thuộc vào việc người học theo đuổi mục tiêu nào.

Hà Trang tổng hợp