Quan chức Lầu Năm góc vừa thông báo sẽ phát trực tiếp (livestream) cảnh xử bắn một cựu quân nhân và bác sĩ tâm thần của Lục quân Hoa Kỳ. Cách đây 17 năm, người này đã nổ súng tại một căn cứ quân sự, giết 13 người và làm 32 người bị thương, sau đó bị tuyên án tử hình.
Theo Reuters, nếu vụ hành quyết được thực hiện, đây sẽ là vụ hành hình đầu tiên do quân đội Mỹ thực hiện kể từ năm 1961, cũng là lần đầu tiên quân đội Mỹ thi hành án tử bằng đội xử bắn kể từ Thế chiến II.
"Chúng tôi sẽ bảo đảm mọi người có thể xem buổi thi hành án, đây là sự kiện công khai. Vì mọi người cần hiểu rằng ... có những hậu quả nghiêm trọng với những hành động như vậy", tờ Reuters dẫn lời Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ.
Nidal Hasan tại nhà tù bang Texas tháng 4/2010. Ảnh: Văn phòng Cảnh sát trưởng hạt Bell
Hành quyết công cộng, vốn phổ biến ở thời trung cổ, hầu như đã biến mất. Reuters cho biết chưa từng có quốc gia nào truyền hình hoặc livestream một vụ hành quyết công cộng. Gần đây cũng chỉ tổ chức khủng bố IS đăng các video chặt đầu lên internet. Cũng có một vài kẻ giết người đã livestream hành vi của mình. Những hành động rùng rợn ấy đều gây sốc cho công chúng.
Ngay tại nước Mỹ, vụ hành quyết công cộng cuối cùng xảy ra đúng 90 năm trước. Một thanh niên da đen bị treo cổ sau khi bị kết án hiếp dâm một phụ nữ da trắng. Cuộc hành quyết được thực hiện trước sự chứng kiến của 20 nghìn người.
Các cuộc hành hình công cộng trong lịch sử trung cổ có mục đích trình diễn công lý và triển lãm sự trừng phạt. Triết lý này tới từ suy nghĩ rằng nỗi ám ảnh thị giác là quan trọng nhất để tác động lên suy nghĩ.
Vào giữa thế kỷ 18 ở London [1], cứ sáu tuần một lần, một cuộc diễu hành lại xảy ra, đi ngoằn nghèo ba dặm qua những con phố đông đúc nhất của thành phố, dẫn tử tù tới nơi hành quyết. Bản thân cuộc hành quyết được thiết kế như một buổi trình diễn lớn, đánh vào tất cả các giác quan của người chứng kiến. Cuộc hành quyết không chỉ đơn thuần là một hành vi thực thi pháp luật, nó là một nghi lễ biểu dương sự độc quyền về vũ lực, một lời nhắc nhở tới quyền năng tuyệt đối của nhà nước.
Tranh khắc gỗ của William Hogarth, thực hiện năm 1747, mô tả cảnh đám đông hỗn loạn, vừa hiếu kỳ, vừa hoảng sợ khi chứng kiến một tử tù được chở tới nơi hành quyết công cộng. Nguồn: Bảo tàng London
Nhưng người ta cuối cùng đã nhận ra sự vô nghĩa trong mục đích răn đe và giáo dục của các buổi hành quyết công cộng. Cuộc diễu hành đưa phạm nhân từ nhà tù tới giá treo cổ đáng lẽ phải đầy sự uy nghiêm và ám ảnh, nhưng, như được thuật lại trong nghiên cứu đăng trên Tạp chí Luật pháp và nhân văn đại học Yale [2], "tình huống trở nên rất chướng và đáng xấu hổ" khi đám đông nhốn nháo bám theo xe ngựa chở phạm nhân, chửi bới, pha trò tục tĩu và thóa mạ thánh thần. Buổi hành quyết, thay vì đem tới cho dân chúng một nỗi kinh hãi và suy ngẫm, thì trở thành "một buổi giải trí công cộng."
Sau đó, chính quyền London chuyển địa điểm hành quyết tới trước cổng nhà tù, bỏ hẳn cuộc diễu hành rồi đẩy giờ tử hình từ buổi trưa lên buổi sáng để hạn chế lượng người xem.
Hơn 80 năm sau, những cuộc hành quyết được đưa vào bên trong các bức tường của nhà tù và biến mất khỏi cuộc sống công cộng ở Anh.
Nếu được phát trực tiếp, buổi hành hình sắp tới của quân đội Mỹ sẽ lan truyền rộng rãi tới hàng tỷ người. Internet sẽ lưu lại hình ảnh, video cả người bắn và người bị bắn. Bạo lực, máu me xảy ra với người khác, trong khi người xem có thể vừa nhìn màn hình vừa cầm cốc cà phê trong tay, chứng kiến một người khác bị kết liễu. Con người vốn rất phức tạp, có thể vừa bị hấp dẫn bởi cảnh bạo lực, vừa sợ hãi và chấn thương, vừa nhân danh công lý để đòi hỏi hình phạt, vừa có nguy cơ biến nỗi đau của một người khác thành thứ để tò mò...[3]
Sự kiện này nếu xảy ra sẽ đánh thức những phức cảm đen tối nhất của con người. Theo tuyên bố của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ được The New York Times dẫn lại, cuộc hành hình này sẽ có tính biểu tượng. Nếu vụ hành quyết thực sự được phát trực tiếp, nó quả có thể trở thành một biểu tượng, nhưng không rõ biểu tượng cho sức mạnh thực thi công lý hay trình diễn bạo lực.
Chú thích:
[1] Bảo tàng London, "Hành quyết công cộng ở London". Link: https://www.londonmuseum.org.uk/collections/london-stories/londons-public-executions/
[2] Steven Wilf, "Imagining Justice: Aesthetics and Public Executions in Late Eighteenth-Century England", Yale Journal of Law & the Humanities, số 5, (1993). https://scispace.com/pdf/imagining-justice-aesthetics-and-public-executions-in-late-1n5j72cokw.pdf
[3] Các thông tin trong bài đã được đề cập trong cuốn Thiện, Ác và Smartphone của tác giả Đặng Hoàng Giang.