Quốc hội mới có thể làm gì cho khoa học Mỹ

Ngày 3/11, hàng chục triệu cử tri Mỹ đi bỏ phiếu trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Kết quả của sự kiện này sẽ quyết định đảng nào kiểm soát Quốc hội trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump.

Hiện tại, Đảng Cộng hòa đang nắm giữ nhiều ghế hơn Đảng Dân chủ tại cả hai viện của Quốc hội Mỹ [1]. Tuy nhiên, các dự báo trước giờ bỏ phiếu nhìn chung nghiêng khá rõ về đảng Dân chủ. Một số mô hình dự báo và các cuộc thăm dò dư luận cho thấy Đảng Dân chủ có thể giành lại quyền kiểm soát cả Hạ viện lẫn Thượng viện, qua đó tạo ra thay đổi đáng kể trong tương quan quyền lực ở Washington.

Giới nghiên cứu hy vọng rằng Quốc hội mới sẽ bảo vệ nguồn tài trợ cho khoa học và điều tra các hành động cắt giảm tài trợ, thu hẹp bộ máy, can thiệp vào các ưu tiên nghiên cứu của chính quyền của Tổng thống Trump trong thời gian qua.

Kể từ khi ông Trump nhậm chức vào năm ngoái, chính quyền của ông đã chấm dứt hoặc đóng băng hơn 7.800 khoản tài trợ nghiên cứu. Bên cạnh đó, ước tính có khoảng 25.000 nhà khoa học và nhân viên đã rời khỏi các cơ quan phụ trách giám sát, quản lý các hoạt động nghiên cứu [3]. Đồng thời, chính quyền của ông Trump còn tìm cách áp đặt sự kiểm soát chính trị chưa từng có đối với các cơ quan khoa học như Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) và Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF).

Cuộc chiến tài trợ

Thời gian qua, chính quyền của Tổng thống Trump đã đề xuất cắt giảm mạnh ngân sách liên bang dành cho khoa học - chẳng hạn, yêu cầu cắt giảm hơn 50% ngân sách của Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF) trong năm tài chính 2026 [4]. Nhờ các nghị sĩ thuộc cả Đảng Cộng hòa và Đảng Dân chủ tại Quốc hội đã ngăn chặn đề xuất cắt giảm này, phần lớn nguồn tài trợ cho NSF vẫn được duy trì, chỉ giảm 3,4%. Chính quyền của ông Trump tiếp tục đưa ra đề xuất cắt giảm tương tự đối với NSF cho năm tài chính 2027.

Đến nay, Quốc hội vẫn chưa hoàn tất quá trình phê duyệt ngân sách. Nhưng ngay cả khi Đảng Dân chủ, vốn ủng hộ tăng chi tiêu cho khoa học, giành được quyền kiểm soát cả hai viện của Quốc hội, việc thông qua bất kỳ khoản tăng ngân sách lớn nào cũng có thể gặp khó khăn, bởi các dự luật ngân sách cuối cùng vẫn cần Tổng thống Trump ký ban hành.

Đồng thời, việc duy trì mức ngân sách trên giấy tờ không ngăn được chính quyền gây sức ép, siết chặt hoạt động nghiên cứu trên thực tế. Không cần sự chấp thuận của Quốc hội, Nhà Trắng đã cắt giảm chi tiêu thông qua nhiều biện pháp khác nhau, ví dụ chấm dứt các khoản tài trợ đang trong quá trình triển khai và từ chối giải ngân số tiền mà Quốc hội đã thông qua, một chiến thuật gây tranh cãi được gọi là "giữ lại ngân sách".

Đơn cử, NSF kết thúc năm tài chính 2026 vào ngày 30/9 với khoảng 1,4 tỷ USD ngân sách nghiên cứu chưa được sử dụng, dẫn đến số khoản tài trợ nghiên cứu mới giảm khoảng 30% so với năm trước, xuống mức thấp nhất trong bốn thập kỷ qua [5].

Việc một cơ quan liên bang không sử dụng ngân sách đã được Quốc hội phê duyệt đặt ra câu hỏi liệu chính quyền có đang giữ lại các khoản tiền này trái phép hay không. Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO), cơ quan giám sát thuộc Quốc hội, có thẩm quyền điều tra những trường hợp như vậy. Tuy nhiên, GAO hiếm khi thực hiện các biện pháp xử lý đối với những hành vi vi phạm. Những người ủng hộ khoa học kỳ vọng Quốc hội mới sẽ thay đổi tình hình này.

Đáng chú ý, trong khi chưa đạt được thỏa thuận về ngân sách năm tài chính 2027, Quốc hội đã thông qua một dự luật tạm thời để duy trì hoạt động của Chính phủ đến ngày 11/12. Dự luật này kèm theo điều khoản ngăn Nhà Trắng triển khai kế hoạch cải tổ hệ thống khoa học liên bang - một kế hoạch gây nhiều tranh cãi. Ví dụ, nó trao quyền kiểm soát việc xét duyệt các khoản tài trợ liên bang cho những cá nhân được bổ nhiệm theo định hướng chính trị, đồng thời cho phép họ bác bỏ quyết định của các chuyên gia khoa học tham gia phản biện đồng cấp.

Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng (OMB), cơ quan xây dựng kế hoạch này, cho biết họ làm như vậy nhằm nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và công tác giám sát việc sử dụng ngân sách liên bang.

Kế hoạch này gây nhiều tranh cãi. Ellie Dehoney, Phó chủ tịch cấp cao phụ trách chính sách và vận động của tổ chức Research!America, cảnh báo việc trao quyền kiểm soát các khoản tài trợ nghiên cứu cho những người được bổ nhiệm vì lý do chính trị sẽ đe dọa tiến bộ. Do đó, nghị sĩ Đảng Dân chủ Rosa DeLauro bày tỏ tin tưởng Quốc hội sẽ tiếp tục ngăn chặn kế hoạch của OMB trong các dự luật chi tiêu sắp tới [1].

Tăng cường giám sát

Quốc hội Mỹ không trực tiếp điều hành các cơ quan khoa học, nhưng có quyền giám sát và mở các cuộc điều tra về hoạt động của những cơ quan này. Phần lớn quyền hạn giám sát thuộc về đảng kiểm soát Quốc hội. Đảng Dân chủ tuyên bố sẽ sử dụng những quyền hạn đó nếu giành thắng lợi lớn trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

"Chúng tôi sẽ tiếp tục công việc mà chúng tôi đã thực hiện trong suốt hai năm qua nhằm buộc chính quyền của Tổng thống Trump phải chịu trách nhiệm. Nếu giành chiến thắng, chúng tôi sẽ có thêm nhiều công cụ trong tay để thực hiện mục tiêu đó," theo Zoe Lofgren - thành viên Đảng Dân chủ có thâm niên cao nhất trong Ủy ban Khoa học, Không gian và Công nghệ (SST) thuộc Hạ viện.

Lofgren cho biết, nếu Đảng Dân chủ nắm lại quyền kiểm soát, bà sẽ tiếp tục thúc đẩy việc thông qua các dự luật nhằm quản lý trí tuệ nhân tạo và khuyến khích đổi mới công nghệ, vốn đã bị Hạ viện, dưới sự kiểm soát của Đảng Cộng hòa, tạm gác qua một bên.

Các thành viên Đảng Dân chủ cũng tuyên bố sẽ tiến hành điều tra Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ (HHS) cùng Bộ trưởng Robert F. Kennedy Jr., người từng đặt nghi vấn về tính an toàn của vaccine. Kể từ khi nhậm chức, ông Kennedy đã để xảy ra tình trạng hàng nghìn nhà khoa học rời khỏi các cơ quan y tế như Viện Y tế Quốc gia (NIH). Ông còn tiến hành cải tổ lịch tiêm chủng cho trẻ em và khởi động một sáng kiến liên bang để điều tra các trường hợp bị tổn thương do vaccine.

Tuy nhiên, những dự luật mà Đảng Dân chủ có thể đưa ra nhằm đảo ngược một số thay đổi trên có thể bị Tổng thống Trump phủ quyết, và lúc đó Quốc hội cần đạt ít nhất 2/3 số phiếu tại cả hai viện để bác bỏ quyền phủ quyết này.

Nếu giành quyền kiểm soát Quốc hội, Đảng Dân chủ có thể tăng sức ép lên chính quyền của ông Trump thông qua các phiên điều trần, cuộc điều tra và lệnh triệu tập, buộc các cơ quan y tế liên bang thuộc HHS phải giải trình về những vấn đề liên quan đến thay đổi chính sách y tế, nhân sự, tài trợ nghiên cứu và quy trình ra quyết định chuyên môn. Dù khó đảo ngược những thay đổi đã được thực hiện, hoạt động giám sát của Quốc hội có thể làm chậm quá trình triển khai hoặc buộc chính quyền điều chỉnh cách thực hiện. Vì vậy, hai năm cuối nhiệm kỳ của ông Trump được dự báo sẽ chứng kiến nhiều cuộc đối đầu về chính sách y tế, thậm chí có nỗ lực luận tội Bộ trưởng Y tế Robert F. Kennedy Jr [6].

Số nhà khoa học tham gia tranh cử tăng kỷ lục

Sự bất mãn trước những biện pháp cắt giảm tài trợ khoa học cùng những lo ngại về sức khỏe cộng đồng, đã thúc đẩy số nhà khoa học tham gia tranh cử tăng lên mức kỷ lục trong năm nay. Trong kỳ bầu cử lần này, tổ chức 314 Action đã chi 30 triệu USD để hỗ trợ hơn 500 ứng viên. 314 Action là tổ chức gây quỹ chính trị tại Washington D.C., chuyên tuyển chọn và hỗ trợ các nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia y tế thuộc Đảng Dân chủ tham gia tranh cử. Phần lớn các ứng viên này nhắm đến ghế tại cơ quan lập pháp bang hoặc các vị trí trong chính quyền địa phương, cũng nằm trong danh sách bầu chọn của cử tri trong kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Các cuộc tranh cử ở cấp bang có ý nghĩa quan trọng đối với khoa học và y tế công cộng, bởi thống đốc và các nhà lập pháp bang có quyền quyết định đối với chính sách bắt buộc tiêm vaccine tại trường học; ngân sách dành cho trường đại học công lập; và việc quản lý Medicaid - chương trình bảo hiểm y tế của Chính phủ liên bang dành cho người thu nhập thấp, vốn đã chịu những đợt cắt giảm ngân sách sâu rộng vào năm ngoái.

Công chúng tin rằng sẽ có lợi khi các nhà khoa học trực tiếp tham gia vào quá trình hoạch định chính sách và quản lý nhà nước, thay vì chỉ thụ động chờ được mời làm cố vấn hoặc ký tên vào những lá thư phản đối mang tính ôn hòa, lịch sự.

Quốc Hùng tổng hợp