Một buổi sáng năm 2017, sau vài ngày nằm nghỉ vì sốt, chị Thảo (Đống Đa, Hà Nội) thức dậy, cảm thấy đã tỉnh táo hơn. Dường như cơn sốt đã hết. Nhìn xuống cánh tay, chị bỗng phát hiện những nốt phát ban lấm tấm dưới da. "Thôi xong, sốt xuất huyết rồi!", chị bật thốt lên, nhận ra đó không phải là cơn sốt vặt như mình vẫn tưởng. Và rồi kéo theo sau đó là những ngày nhập viện, kiệt sức và phải bù nước liên tục.
"Hồi đó bệnh viện đông nghịt người sốt xuất huyết như mình", chị nhớ lại. Chị chỉ là một trong hơn 20.000 người mắc sốt xuất huyết tại Hà Nội trong năm 2017, năm mà dịch sốt xuất huyết lập kỷ lục về số ca mắc trong 10 năm trở lại của thành phố.
Năm sau đó, sốt xuất huyết là cơn ác mộng đối với nhiều gia đình - đặc biệt là những nhà có con nhỏ - trên khắp cả nước. Còn đến năm 2025, theo thống kê từ Bộ Y tế, cả nước ghi nhận 181.200 ca mắc sốt xuất huyết và 43 trường hợp tử vong, tăng 33% về số ca mắc và 17 ca tử vong so với cùng kỳ.
Chi phí điều trị những ca bệnh sốt xuất huyết nặng có thể lên tới hàng trăm triệu đồng. Trong ảnh: Điều trị sốt xuất huyết tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP HCM. Tác giả: Quỳnh Trần / VnExpress
Sốt xuất huyết do virus Dengue gây ra và lây truyền chủ yếu qua muỗi, đặc biệt là muỗi Aedes aegypti. Bệnh có thể gây thoát huyết tương, giảm tiểu cầu nghiêm trọng, xuất huyết nội tạng, suy đa tạng, tràn dịch màng phổi, hôn mê và tử vong nếu không điều trị kịp thời.
Chi phí điều trị những ca bệnh nặng có thể lên tới hàng trăm triệu, thậm chí có trường hợp lên đến hơn 1 tỷ đồng. Thực tế đã ghi nhận một trường hợp tại Bạc Liêu (cũ), Quỹ Bảo hiểm y tế đã chi trả hơn 900 triệu trên tổng chi phí điều trị là 1,1 tỷ đồng.
Dường như năm nào Việt Nam cũng đều đặn ghi nhận những ổ dịch sốt xuất huyết. Liệu những ổ dịch này xuất hiện ngẫu nhiên hay theo quy luật mà ta có thể nắm bắt để có biện pháp phòng tránh hiệu quả?
Thời gian bùng phát và phân bố địa lý khác nhau giữa các miền
Các nhà khoa học tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Quốc gia, Đại học Nagasaki, Đại học Tokyo Nhật Bản đã thử dùng dữ liệu ca mắc và tử vong do sốt xuất huyết trên toàn quốc từ năm 1998 đến 2020 để dựng lại bức tranh dịch tễ học của bệnh trong hơn hai thập niên. Nghiên cứu còn kết hợp dữ liệu dân số từng tỉnh và dữ liệu gene virus Dengue được công bố trong GenBank.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra dịch sốt xuất huyết có những đặc điểm nhất định về thời gian bùng phát và phân bố địa lý, tùy thuộc vào việc dịch xảy ra ở miền Nam, miền Trung hay miền Bắc.
Từ năm 1998 đến 2020, các đợt bùng phát ở miền Nam không từ một điểm trung tâm lan ra các khu vực khác, mà thường bùng phát đồng thời ở nhiều nơi. Đồng bằng sông Cửu Long và khu vực Đông Nam Bộ gần như mỗi năm đều có dịch, và các đợt dịch thường xuất hiện cùng lúc. Đỉnh dịch ở miền Nam thường rơi vào khoảng tháng 5 đến tháng 6.
Các đợt dịch ở duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên cũng thường trùng với các đợt dịch ở miền Nam.
Ngược lại, các đợt dịch ở miền Bắc chủ yếu tập trung ở Hà Nội, ít lan rộng ra các khu vực khác. Dịch bùng phát mạnh từ tháng 7 đến tháng 9, trùng với mùa hè.
"Những phát hiện này cho thấy mỗi vùng miền ở Việt Nam có cách lây lan virus Dengue phức tạp và khác nhau," nhóm nghiên cứu viết trong công bố.
Cần có chính sách kiểm soát dịch bệnh phù hợp cho từng khu vực, thay vì áp dụng chung một công thức trên cả nước. Cán bộ y tế cùng người dân tại Giá Rai, Bạc Liêu (cũ) kiểm tra và diệt lăng quăng trong các dụng cụ chứa nước. Nguồn: Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật tỉnh Bạc Liêu
Các yếu tố môi trường như nhiệt độ, lượng mưa và độ cao có ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ mắc sốt xuất huyết. Lượng mưa tăng có thể khiến số lượng muỗi cũng tăng theo, tạo điều kiện thuận lợi cho sự lây lan của bệnh. Sự khác biệt về khí hậu giữa các vùng cũng đóng vai trò quan trọng - mùa mưa nhiệt đới ở miền Nam giúp dịch bệnh lưu hành quanh năm, trong khi miền Bắc có sự thay đổi theo mùa.
Phát hiện này cho thấy cần có chính sách kiểm soát dịch bệnh phù hợp cho từng khu vực, thay vì áp dụng chung một công thức trên cả nước.
Virus lan từ Nam ra Bắc
Nhóm nghiên cứu đã sử dụng công cụ phân tích không gian – thời gian SaTScan để xác định những khu vực và thời điểm có số ca bệnh tăng mạnh hơn mức bình thường. Kết quả cho thấy từ năm 2000 đến 2020, Việt Nam có bốn kiểu cụm dịch chính.
Cụm dịch đầu tiên xuất hiện chủ yếu ở đồng bằng sông Cửu Long, nổi bật trong các năm 2000, 2001, 2004–2007, 2011 và 2012.
Tiếp theo là cụm dịch xuất hiện quanh TP HCM và vùng Đông Nam Bộ, với các đỉnh dịch vào năm 2003, 2008, 2009, 2014 và 2018.
Cụm thứ ba nằm ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ, nổi lên vào các năm 2002, 2010, 2013, 2015, 2016, 2019 và 2020.
Cuối cùng, cụm dịch ở Hà Nội, đặc biệt nghiêm trọng vào năm 2017, khi trở thành điểm dịch lớn nhất cả nước.
Những cụm dịch cho thấy sự dịch chuyển theo thời gian. Các điểm nóng ban đầu tập trung chủ yếu ở miền Nam, nhưng sau năm 2012, khu vực phía Bắc, đặc biệt là Hà Nội, trở thành điểm dịch nghiêm trọng hơn.
Phân tích di truyền của virus Dengue cũng phản ánh sự chuyển dịch tương tự.
Virus Dengue có bốn chủng chính, gồm DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4. Khi nhiễm một chủng, cơ thể sẽ tạo ra miễn dịch lâu dài với chủng đó, nhưng lại không bảo vệ được trước các chủng khác. Chính vì vậy, khi virus biến đổi, nguy cơ dịch bùng phát sẽ cao hơn.
Các chủng virus Dengue ở miền Nam, đặc biệt ở đồng bằng sông Cửu Long, thường tụ thành các cụm gần gũi về di truyền, cho thấy virus đã tồn tại ổn định chứ không phải mới xuất hiện hay liên tục bị thay thế bởi các dòng mới từ nơi khác.
Trong khi đó, các chủng virus ở miền Bắc thường xuất hiện muộn hơn, nhưng vẫn nằm trong các nhánh di truyền của các chủng ở miền Nam, cho thấy nhiều khả năng chúng đã lan truyền từ miền Nam ra, thay vì hình thành độc lập tại chỗ.
Theo các nhà khoa học, sự lây lan của virus từ Nam ra Bắc có lẽ chủ yếu do di chuyển của con người chứ không phải do muỗi Aedes, vì khả năng phát tán tự nhiên của loài muỗi này rất hạn chế.
Tuy nhiên, do lượng dữ liệu gene hiện có chưa đầy đủ, các nhà khoa học vẫn chưa thể làm rõ quy trình tiến hóa và đường lan truyền của từng chủng virus. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu cách virus phát triển và lây lan trong cộng đồng, đồng thời giám sát gene một cách hệ thống cũng như kết hợp với dữ liệu dịch tễ và mạng lưới di chuyển của con người để nắm bắt bức tranh đầy đủ về dịch bệnh.
Kết quả nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí International Journal of Infectious Diseases.
---
Tài liệu tham khảo:
Comprehensive spatiotemporal analysis of dengue epidemics in Vietnam reveals key hotspots and transmission dynamics, International Journal of Infectious Diseases. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1201971226000809#fig0001
Sốt xuất huyết vượt lịch sử 10 năm: Bộ Y tế tiếp tục họp khẩn, Vietnamnet.
https://vietnamnet.vn/sot-xuat-huyet-vuot-lich-su-10-nam-bo-y-te-tiep-tuc-hop-khan-393362.html
Cảnh báo nguy cơ biến chứng sốt xuất huyết Dengue khi nhập viện muộn, Báo Chính phủ. https://baochinhphu.vn/canh-bao-nguy-co-bien-chung-sot-xuat-huyet-dengue-khi-nhap-vien-muon-102260311183621914.htm
Số mắc sốt xuất huyết có chiều hướng giảm, Tuổi trẻ thủ đô. https://tuoitrethudo.vn/so-mac-sot-xuat-huyet-co-chieu-huong-giam-62055.html