Vấn đề này được TS Frank Quansah (Đại học Giáo dục Winneba, Ghana) chỉ ra trong bài viết trên The Conversation về cải cách giáo dục ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam.
Hiện nay, các hệ thống giáo dục ở nhiều nơi từ châu Phi đến châu Á đang chuyển sang áp dụng chương trình học mới nhằm phát triển tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh.
Quan điểm thường là dựa trên năng lực và lấy người học làm trung tâm với mục tiêu chuẩn bị cho học sinh bước vào một thế giới thay đổi nhanh chóng, có khả năng thích ứng, tư duy phản biện và giải quyết những vấn đề phức tạp trong cuộc sống.
Khác với chương trình giáo dục truyền thống - vốn thường chú trọng truyền đạt kiến thức và ghi nhớ sự kiện, chương trình học dựa trên năng lực tập trung cách học sinh vận dụng những gì đã học vào các tình huống thực tế. Chẳng hạn, thay vì chỉ yêu cầu học sinh nhớ định nghĩa khoa học, các em có thể được yêu cầu sử dụng một khái niệm để giải thích cách dịch bệnh lây lan.
"Cho đến nay, phần lớn các cuộc thảo luận về việc thay đổi phương pháp dạy và học này thường tập trung vào những thách thức quen thuộc như mức độ sẵn sàng của giáo viên, tài liệu học tập đã có đầy đủ chưa hay chương trình mới có được triển khai đúng như thiết kế hay không", TS Frank Quansah cho biết.
Dù những yếu tố trên rất quan trọng, ông cho rằng, chúng vẫn chưa giải thích đầy đủ vì sao các cải cách giáo dục thường không đạt được mục tiêu đề ra, đặc biệt là trong việc nâng cao chất lượng học tập và phát triển năng lực của học sinh.
Giáo viên ở thế tiến thoái lưỡng nan
Do đó, trong một nghiên cứu gần đây được công bố trên tạp chí Discover Education, TS Frank Quansah và cộng sự đã tổng hợp bằng chứng từ nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, để tìm hiểu xem điều gì đang cản trở việc triển khai mô hình giáo dục lấy người học làm trung tâm. Kết quả cho thấy, rào cản lớn nhất đối với việc cải cách phương pháp giảng dạy chính là hệ thống đánh giá và thi cử.
Thí sinh tham gia kỳ thi đánh giá năng lực của một trường đại học vào năm 2023. Ảnh: Quỳnh Trần
Nói cách khác, "cách dạy và cách kiểm tra đang không đồng bộ với nhau. Trong khi chương trình học khuyến khích phát triển các kỹ năng như tư duy phản biện và giải quyết vấn đề, các kỳ thi quốc gia lại chủ yếu yêu cầu học sinh ghi nhớ kiến thức và làm theo những quy trình quen thuộc. Vì vậy, giáo viên cũng buộc phải tập trung ôn luyện theo hướng đó", TS Frank Quansah viết trong bài báo trên The Conversation.
"Sự lệch pha này đang kìm hãm khả năng thành công của học sinh, bởi các em không được rèn luyện đầy đủ năng lực vận dụng kiến thức vào các tình huống thực tế. Trong khi đó, đây lại chính là năng lực thiết yếu để các em có thể tiếp tục học lên cao, tìm kiếm việc làm và đưa ra những quyết định đúng đắn trong cuộc sống hằng ngày", ông viết.
Trong nghiên cứu mới, TS Frank Quansah và cộng sự đã phân tích các nghiên cứu và chính sách giáo dục của nhiều quốc gia ở châu Á, châu Phi và các khu vực khác để xem hệ thống thi cử, đánh giá quốc gia ảnh hưởng như thế nào đến việc triển khai chương trình giáo dục mới.
Kết quả cho thấy một vấn đề chung: các kỳ thi có tính quyết định đối với tương lai người học không chỉ được dùng để đánh giá việc học, mà còn định hướng nội dung giảng dạy của giáo viên và cách học của học sinh.
Theo phân tích của nhóm TS Frank Quansah, điều này đặt giáo viên vào "thế tiến thoái lưỡng nan". Một mặt, họ được kỳ vọng phải giúp cho học sinh phát triển tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề. Mặt khác, họ vẫn phải chuẩn bị cho học sinh vượt qua các kỳ thi vốn chủ yếu đánh giá khả năng ghi nhớ kiến thức và thực hiện đúng các quy trình quen thuộc. "Trên thực tế, cách làm này thường dẫn đến những cải cách chỉ mang tính hình thức: phương pháp dạy học mới được đưa vào, nhưng việc giảng dạy vẫn chủ yếu xoay quanh học thuộc lòng", TS Frank Quansah nhận định.
Ở nhiều quốc gia châu Phi, các kỳ thi như Kỳ thi Chứng chỉ Trung học Phổ thông Tây Phi hay Kỳ thi Trung học Quốc gia của Kenya tạo ra áp lực rất lớn đối với giáo viên.
Hệ quả là việc học bị thu hẹp vào những nội dung có thể đưa vào bài kiểm tra và làm giảm đáng kể hiệu quả của các cải cách giáo dục.
Nói cách khác, "các kỳ thi mới chính là chương trình học thực sự, bất kể các văn bản chính thức quy định điều gì", TS Frank Quansah viết.
Thiết kế lại hệ thống thi cử
Nếu muốn đạt được mục tiêu giáo dục dựa trên năng lực, nhóm nghiên cứu cho rằng, các hệ thống thi cử cần phải được thiết kế lại, chứ không chỉ điều chỉnh ở một vài chi tiết nhỏ.
"Điều đó không có nghĩa là phải loại bỏ các kỳ thi quốc gia. Thay vào đó, cần xác định lại mục tiêu mà các kỳ thi hướng tới", TS Frank Quansah cho biết.
Theo nhóm nghiên cứu, các kỳ thi nên bớt chú trọng vào việc học sinh nhớ được bao nhiêu, và tập trung nhiều hơn vào việc các em có thể làm gì với những kiến thức mình đã học. Chẳng hạn, bài thi có thể đưa vào các nhiệm vụ yêu cầu học sinh phân tích, giải quyết vấn đề hoặc vận dụng kiến thức vào những tình huống thực tế.
Đồng thời, không nên để một kỳ thi duy nhất quyết định tất cả. "Việc kết hợp các kỳ thi quốc gia với các kết quả đánh giá trong quá trình học tại trường (chẳng hạn như dự án học tập hoặc hồ sơ học tập - portfolio) sẽ phản ánh đầy đủ hơn năng lực thực sự của học sinh", TS Frank Quansah đề xuất.
Học sinh và giáo viên trường ở một trường tiểu học được hướng dẫn sử dụng các tài liệu học tập trực tuyến trên máy tính bảng. Ảnh: Ngọc Oanh
Tuy nhiên, nếu làm theo đề xuất trên, điều khó nhất là phải xây dựng được một hệ thống đánh giá vừa công bằng, phản ánh chính xác năng lực học sinh, vừa đủ khả thi để triển khai ở tất cả các trường trong cả nước.
Thúc đẩy việc học tập thực chất
Trong nghiên cứu, TS Frank Quansah đã đề xuất một giải pháp thực tiễn để khắc phục sự thiếu đồng bộ giữa chương trình giảng dạy và hệ thống đánh giá. "Chúng tôi gọi mô hình này là LEARN (Thiết kế đánh giá lấy người học làm trung tâm, Đánh giá dựa trên minh chứng về năng lực, Linh hoạt theo bối cảnh, Khuyến khích phản tư và coi trọng phản hồi, Phù hợp với hệ thống giáo dục quốc gia và có thể triển khai trên quy mô lớn)", các tác giả cho biết.
Theo nhóm nghiên cứu, mô hình này là một bộ khung ở cấp hệ thống, giúp các nhà hoạch định chính sách và các hệ thống giáo dục thiết kế lại hoạt động đánh giá sao cho phù hợp và có thể hỗ trợ hiệu quả cho việc cải cách chương trình giáo dục.
Cụ thể, mô hình LEARN được xây dựng dựa trên năm nguyên tắc:
- Thiết kế bài thi theo cách học của học sinh, sử dụng các đề bài yêu cầu vận dụng kiến thức thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ.
- Đánh giá dựa trên bằng chứng về năng lực, tập trung vào việc học sinh có thể làm được gì với những điều mình biết, thay vì chỉ nhớ được bao nhiêu.
- Linh hoạt thích ứng với từng bối cảnh, để có thể áp dụng phù hợp ở các lớp học và quốc gia có điều kiện khác nhau.
- Tích hợp phản hồi vào quá trình đánh giá, giúp việc đánh giá trở thành công cụ hỗ trợ học tập chứ không chỉ là phương tiện đo lường kết quả.
- Đảm bảo tính phù hợp với hệ thống giáo dục quốc gia đồng thời có khả năng triển khai trên quy mô lớn, để mô hình vừa đáp ứng yêu cầu chung vừa khả thi trong thực tế.
"Mô hình này chuyển trọng tâm từ việc chuẩn hóa hình thức thi cử sang đảm bảo những gì được đánh giá phản ánh đúng những năng lực thực sự quan trọng", TS Frank Quansah viết.
"Theo chúng tôi, mô hình LEARN cho thấy hoàn toàn có thể cân bằng hai mục tiêu vốn thường bị xem là đối lập: duy trì các chuẩn đánh giá ở cấp quốc gia và thúc đẩy việc học tập thực chất, có ý nghĩa".
Kim Dung dịch
---
Nguồn:
What’s stopping kids from learning useful skills? Short answer: exams, https://theconversation.com/whats-stopping-kids-from-learning-useful-skills-short-answer-exams-281652
Ahovi, E., Quansah, F. A LEARN model for aligning learner-centred education with national assessment systems. Discov Educ 5, 287 (2026). https://doi.org/10.1007/s44217-026-01311-5