Hội đồng Khoa học Quốc gia (NSB) có nhiệm vụ giám sát Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF), cơ quan tài trợ hàng đầu cho khoa học cơ bản.
Các thành viên của hội đồng là những người xuất sắc trong các lĩnh vực khoa học được Tổng thống bổ nhiệm theo nhiệm kỳ sáu năm. Việc bổ nhiệm không diễn ra cùng một lúc để tránh xáo trộn.
Ngày 24/4 vừa qua, toàn bộ 22 thành viên của Hội đồng bất ngờ bị sa thải mà không có lời giải thích nào. Mỗi thành viên của Hội đồng nhận được một email "thay mặt Tổng thống Donald J. Trump", thông báo rằng vị trí của họ "đã bị chấm dứt, và có hiệu lực ngay lập tức".
Khi được hỏi vì sao họ bị chấm dứt nhiệm kỳ, người phát ngôn Nhà Trắng cho biết việc sa thải "phù hợp với cách hiểu hiến pháp mới". Một số thành viên của Hội đồng không cần Thượng viện phê chuẩn nhưng lại có quyền hạn đáng kể, do đó có thể gây tranh cãi về tính hợp hiến. [Trước đây, các thành viên Hội đồng từng được Thượng viện phê chuẩn, nhưng việc này đã không còn diễn ra kể từ năm 2012.]
Nhà Trắng cho biết sẽ phối hợp với Quốc hội để sửa đổi luật, nhằm làm rõ vai trò và quyền hạn của Hội đồng Khoa học Quốc gia, bảo đảm Hội đồng có thể hoạt động đúng với mục tiêu ban đầu; đồng thời khẳng định các hoạt động của NSF vẫn diễn ra bình thường và không bị gián đoạn.
Các thành viên Hội đồng Khoa học Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ bất ngờ nhận được một email ngắn vào thứ Sáu tuần trước thông báo rằng họ đã bị bãi nhiệm. Trong ảnh: Trụ sở NSF tại Alexandria, bang Virginia. Nguồn: Shutterstock.
Chủ tịch Ủy ban Khoa học Hạ viện Brian Babin - một nghị sĩ Cộng hòa từ bang Texas - cho rằng: "Mọi tổng thống đều kỳ vọng các cố vấn làm việc sao cho phù hợp với các ưu tiên hành pháp và lập pháp. Tôi mong chờ được xem Tổng thống Trump sẽ chọn ai để bổ nhiệm vào Hội đồng Khoa học Quốc gia và tái định hướng các cơ quan khoa học của nước Mỹ vào sứ mệnh cốt lõi: theo đuổi khoa học."
Zoe Lofgren - nghị sĩ Hạ viện Mỹ bang California, thành viên cấp cao của Đảng Dân chủ trong Ủy ban Khoa học, Không gian và Công nghệ Hạ viện - đã chỉ trích động thái sa thải của chính quyền Trump. "Không có gì ngạc nhiên khi một tổng thống đã công kích quỹ NSF ngay từ ngày đầu của nhiệm kỳ thì sẽ tìm cách phá hủy hội đồng có vai trò định hướng hoạt động của Quỹ."
Nơi định hình hệ sinh thái KH&CN Mỹ
Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ và Hội đồng Khoa học Quốc gia được Quốc hội thành lập vào năm 1950, định hình hệ sinh thái khoa học và công nghệ và lợi thế khoa học Mỹ trong suốt nửa thế kỷ qua. Hội đồng Khoa học Quỹ NFS họp năm lần mỗi năm và công bố các báo cáo về tình hình khoa học và công nghệ của Mỹ, qua đó tư vấn cho tổng thống và Quốc hội.
Cuộc họp tiếp theo của Hội đồng dự kiến diễn ra vào ngày 5/5. Và theo các thành viên, một báo cáo về việc Mỹ đang dần đánh mất vị thế khoa học vào tay Trung Quốc đã được chuẩn bị để công bố.
"Vậy ai sẽ đưa ra các khuyến nghị đây?", Roger Beachy, nhà sinh học tại Đại học Washington ở St. Louis (bang Missouri), đặt câu hỏi. Ông được Tổng thống Barack Obama bổ nhiệm vào Hội đồng năm 2014 và được bổ nhiệm lại dưới thời Tổng thống Trump vào năm 2020. "Ai sẽ giúp định hình tương lai của khoa học ở đất nước này?".
Keivan Stassun - nhà vật lý thiên văn tại Đại học Vanderbilt ở Nashville (bang Tennessee), cho rằng việc sa thải các thành viên Hội đồng Khoa học Quỹ NSF nằm trong xu hướng xử lý của chính quyền Trump đối với hệ thống tư vấn khoa học. Theo ông, các cơ chế tư vấn này đang bị "giải thể dần hoặc làm suy yếu một cách có hệ thống". Vì vậy, việc Hội đồng bị nhắm tới "chỉ là vấn đề sớm hay muộn", ông nhận định.
Do Hội đồng Khoa học Quỹ NSF được thành lập theo một đạo luật của Quốc hội, nên chỉ Quốc hội mới có thể chính thức giải thể Hội đồng.
Điều trớ trêu là Quỹ NSF giữ vai trò trọng yếu trong việc tài trợ cho khoa học Mỹ, duy trì nguồn nhân lực chất lượng cao lâu dài, là nơi chấp nhận đầu tư vào những vấn đề dài hạn rủi ro cao, nhưng nay số phận của chính Hội đồng Khoa học Quỹ NSF lại không chắc chắn.
Một phiên họp Hội đồng Khoa học Quốc gia Mỹ. Ảnh: NSF
Thời kỳ hỗn loạn
Đây không phải lần đầu chính quyền Trump sa thải hàng loạt cố vấn khoa học liên bang.
Năm ngoái, chính quyền đã sa thải toàn bộ 17 thành viên của Ủy ban Cố vấn về Thực hành Tiêm chủng - cơ quan đóng vai trò quan trọng trong chính sách vaccine của Mỹ, đồng thời giải tán 14 ủy ban cố vấn tại NSF.
Cùng năm, Tổng thống Trump ban hành sắc lệnh loại bỏ một số ủy ban cố vấn khác, bao gồm một ủy ban về hội chứng COVID kéo dài, nhằm cắt giảm chi tiêu chính phủ và "thúc đẩy tự do và đổi mới sáng tạo".
Tuy nhiên, "Việc sa thải Hội đồng Khoa học Quốc gia là điều chưa từng có tiền lệ", Dan Reed - nhà khoa học máy tính tại Đại học Utah ở Salt Lake City, chủ tịch NSB giai đoạn 2022-2024 - cho biết. "Chúng ta cần có một Hội đồng năng động và độc lập, đại diện cho toàn bộ lĩnh vực khoa học và kỹ thuật."
Một trong những vai trò quan trọng theo luật định của Hội đồng Khoa học Quốc gia là phê duyệt ngân sách của NSF. Tuy nhiên, nhiều thành viên Hội đồng cho biết Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng (OMB) - cơ quan giám sát chi tiêu liên bang - đã yêu cầu lãnh đạo NSF không chia sẻ chi tiết về chi tiêu của cơ quan với các thành viên Hội đồng.
"Chúng tôi được thông báo rằng các kế hoạch đó sẽ chỉ dành riêng cho ban lãnh đạo NSF thôi", Victor McCrary - nhà hóa học vật lý tại Đại học Công giáo Mỹ ở Washington DC, chủ tịch NSB vừa bị sa thải - cho biết. "Và ban lãnh đạo được yêu cầu không chia sẻ những thông tin này với bất kỳ ai khác, kể cả Hội đồng."
Mức độ can thiệp chính trị như vậy khiến nhiều thành viên Hội đồng bị sa thải cảm thấy lo ngại về việc rồi đây sẽ trở thành một cơ quan bị Nhà Trắng chỉ đạo, hay vẫn sẽ là một cơ quan do các nhà khoa học quản lý và điều hành?
Quỹ NSF cũng phải đối mặt với nhiều sóng gió khác trong thời gian qua. Chính quyền Trump đã đề xuất cắt giảm hơn một nửa ngân sách của NSF trong hai năm liên tiếp - tuy nhiên, Quốc hội không phê duyệt đề xuất này cho ngân sách năm 2026. Kể từ tháng 1/2025, NSF đã mất hơn 30% nhân sự, và đến tháng 12, còn phải nhường trụ sở cho một cơ quan liên bang khác. Năm nay, các khoản tài trợ mới được cấp rất nhỏ giọt, trong khi NSF chuẩn bị các đợt cắt giảm lớn ở các đơn vị trực thuộc.
Kim Dung tổng hợp
---
Nguồn:
Entire NSF science advisory board fired by Trump administration. Nature. https://www.nature.com/articles/d41586-026-01361-7
Trump fires independent board overseeing National Science Foundation. The Guardian. https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/28/trump-fires-national-science-foundation-board
Scientists see Trump's firing of the National Science Board as an attack on research. NPR, 28/4/2026 https://www.npr.org/2026/04/28/nx-s1-5801465/national-science-board-trump-firing