Sổ gạo Ngỗng giảm thiểu trung gian giữa nông dân với người tiêu dùng

Bài toán trả trước

Người nông dân trực tiếp làm ra hạt gạo, nhưng thường không phải là người quyết định được giá bán cuối cùng. Khoảng cách giữa người sản xuất với người tiêu dùng khiến nông dân thường chỉ tham gia ở khâu đầu tiên của chuỗi giá trị, trong khi các khâu thu mua, chế biến và phân phối nằm trong tay những khâu trung gian khác trong chuỗi lúa gạo. Ngược lại, người tiêu dùng mua gạo trong siêu thị mà không biết hạt gạo ấy được trồng ở đâu, ai là người sản xuất và người trồng lúa nhận được bao nhiêu trong số tiền mình bỏ ra.

Startup Ngỗng đang thử nghiệm cách rút ngắn khoảng cách ấy bằng mô hình Sổ gạo - khách hàng đặt mua các gói gạo theo nhu cầu sử dụng trong tương lai và thanh toán trước. Dựa trên lượng đơn hàng đã có, doanh nghiệp có thêm cơ sở để tính toán nhu cầu thu mua, nhờ đó giảm sai lệch giữa cung và cầu.

Thoạt nhìn, cách làm của Ngỗng không có gì mới. Cùng mô hình này đã có một số dự án tiên phong như "Cây xoài nhà tôi" do HTX Xoài Mỹ Xương (Cao Lãnh, Đồng Tháp) triển khai từ năm 2016, cho phép người mua trả tiền theo năm để nông dân chăm sóc cây xoài mình chọn, đổi lại họ sẽ nhận khoảng 100 kg quả nếu trúng mùa hoặc 70 kg nếu mất mùa. "My Farm" - một nền tảng gọi vốn cộng đồng trong nông nghiệp - cũng có hình thức hoạt động tương tự, khi người nông dân lên đó trình bày dự án, còn cộng đồng có thể tham gia bằng các gói vốn nhỏ từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng để đặt trước các nông sản như sầu riêng, dưa lưới, cua, mật ong...

Với mặt hàng gạo, hình thức đặt mua trước có một số thuận lợi: nhu cầu tiêu dùng tương đối ổn định, thóc có thể dự trữ sau thu hoạch và xay xát dần theo nhu cầu. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể dự tính lượng hàng cần thu mua, hạn chế tồn kho gạo thành phẩm và chủ động hơn về dòng tiền. Tuy nhiên, những lợi ích này trước hết thuộc về hoạt động kinh doanh và phân phối. Liệu người trồng lúa có được hưởng lợi tương xứng từ cách tổ chức này hay không?

Giảm chi phí trung gian

Hiện Ngỗng bán hai loại gạo ST25 an toàn và ST25 sinh thái theo các gói 30-60-120kg. Trong gói cao nhất, giá gạo dao động từ 32.000 - 40.000 đồng/kg, thấp hơn khoảng 30-33% so với thị trường (với các gói nhỏ hơn, mức tiết kiệm sẽ ít hơn).

Theo anh Bùi Ngọc Cường, nhà sáng lập Ngỗng, doanh nghiệp này có thể giảm một số khoản chi phí tài chính trung gian nhờ bán trực tiếp, hạn chế phụ thuộc vào hệ thống đại lý và sàn thương mại điện tử, đồng thời tận dụng khách hàng giới thiệu khách hàng. Và khoản tiết kiệm ấy được chuyển thành giá bán cạnh tranh hơn cho khách hàng và giá mua tốt hơn cho nông dân.

Ở thời điểm hiện tại, quy mô của Ngỗng còn khá nhỏ. Startup này mới có khoảng 1.000 khách hàng mua Sổ gạo ổn định, với sản lượng bán ra từ 200-300 tấn gạo mỗi năm. "Đa phần trong số đó là người khá giả", anh Cường thừa nhận. Chính họ - chứ không phải là những bếp ăn công nghiệp lớn - mới là những người thực sự quan tâm đến câu chuyện giá trị như bữa ăn có ngon không, có tốt cho sức khỏe không, liệu người nông dân có được hưởng lợi nhiều hơn không, hoạt động canh tác của họ có tốt cho môi trường không...

Theo nhận định của TS. Phạm Văn Hội (Bộ môn Sinh thái Nông nghiệp, Học viện Nông nghiệp Việt Nam), người không tham gia mô hình này, Sổ gạo này chỉ hiệu quả khi có đủ đơn hàng, sản lượng lớn và tổ chức giao nhận hợp lý. Đây cũng là thách thức với những doanh nghiệp nhỏ như Ngỗng, vốn khó có được lợi thế về quy mô và mạng lưới phân phối như các tập đoàn lớn.

Anh Bùi Ngọc Cường cho rằng doanh nghiệp nhỏ vẫn có thể tìm được chỗ đứng bằng cách cạnh tranh ở những khía cạnh khác. "Nói về quy mô thì chắc chắn các tập đoàn lớn sẽ có ưu thế, nhưng nếu cạnh tranh về dịch vụ và niềm tin thì chưa biết ai hơn. Nhiều khi khách hàng lại thích những doanh nghiệp nhỏ theo sát nông dân hơn", anh nói.

Những lợi ích ban đầu cho người trồng lúa

Ngoài việc tổ chức đầu ra, Ngỗng cho biết họ đang xây dựng quan hệ thu mua dài hạn với một số vùng nguyên liệu nhằm kiểm soát chất lượng gạo đầu vào. Thành lập từ năm 2021, Ngỗng hiện đang hợp tác với các vùng trồng lúa - tôm ở phía Nam và lúa - rươi tại Hải Phòng trên tổng diện tích 300 ha.

Theo TS. Phạm Văn Hội, khi kết hợp trồng lúa với nuôi tôm hoặc nuôi rươi, nông dân có thể tận dụng các mối quan hệ sinh thái tự nhiên để giảm phụ thuộc vào hóa chất, đồng thời làm tăng chất lượng lúa. Rơm rạ và hạt lúa rơi vãi trên ruộng trở thành nguồn thức ăn giàu mùn bã hữu cơ cho rươi; ngược lại, lớp phù sa và chất thải sinh học từ rươi giúp cải tạo đất, cung cấp dinh dưỡng tự nhiên dồi dào cho cây lúa. Việc kết hợp các mô hình trên cùng một vùng canh tác cũng giúp nông dân hạn chế rủi ro khi một loại sản phẩm gặp bất lợi.

Để kiểm soát chất lượng vùng nguyên liệu, Ngỗng xây dựng lộ trình nâng dần tiêu chuẩn sản xuất cho các hộ tham gia. Năm đầu tiên, Ngỗng hỗ trợ giống để bảo đảm tính đồng nhất và chất lượng của gạo thành phẩm. Startup này cũng đứng ra mua gom các loại phân bón, thuốc bảo vệ thực vật được phép dùng để nông dân có thể tiếp cận các loại chế phẩm với giá tốt hơn.

Sang năm thứ hai, nông dân bắt đầu phải ghi chép sổ sách canh tác. Đến năm thứ ba, họ cần tiến tới các yêu cầu cao hơn, như tham gia tập huấn hoặc có chứng nhận phù hợp. Anh Cường cho biết, hiện nay việc ghi chép vẫn chưa phổ biến ở tất cả các vùng trồng nên startup cần thời gian lâu dài để thay đổi thói quen quản lý của người nông dân. Anh nhấn mạnh, chỉ khi có thị trường đầu ra ổn định với giá tốt, các hộ nông dân trong mạng lưới mới sẵn lòng đáp ứng các tiêu chuẩn vạch ra.

Với một số hộ, lợi ích trước mắt đến từ việc được hỗ trợ giống và có thêm đầu ra cho sản phẩm. Ông Hồng Vân, nông dân ở Tiên Lãng (Hải Phòng) chia sẻ, việc được cấp giống ST25 để trồng thay cho giống lúa thơm cũ đem lại năng suất lớn hơn, vì ST25 có khả năng chịu mặn tốt hơn. Với những năm được mùa, giá thu mua thóc tươi của gia đình ông có thể lên tới 11-12.0000 đồng/kg.

Nhờ vào dòng tiền trả trước của khách hàng - hiện đáp ứng khoảng 30% nhu cầu vốn của doanh nghiệp cho canh tác và thu mua trong năm, cùng với 70% vốn vay ưu đãi từ ngân hàng phát triển Rabobank của Hà Lan, Ngỗng tin rằng mình có thể đồng hành lâu dài với người nông dân chứ không phải giao dịch mua bán theo thời vụ.

"Chúng tôi đang đi từng bước. Giờ là giai đoạn thiết lập và ổn định chất lượng. Nhưng chúng tôi sẽ đi lâu dài và mở rộng hơn", anh Bùi Ngọc Cường quả quyết.

Những thách thức vẫn ở trước mắt

Hiện nay, các nông hộ trong mạng lưới của Ngỗng chưa có chứng nhận hữu cơ hay VietGAP, đơn giản vì vùng trồng của họ quá nhỏ để chi trả cho những chi phí đắt đỏ này.

"Nếu yêu cầu tất cả vùng trồng phân tán hiện nay đều phải có chứng nhận, chi phí có thể tăng thêm 10.000-15.000 đồng mỗi kg gạo, khiến giá bán khó tiếp cận với khách hàng", anh Cường chia sẻ. Thay vì bắt buộc nông dân phải có chứng nhận, Ngỗng tập trung kiểm soát chất lượng theo các tiêu chuẩn, đồng thời yêu cầu nông dân ghi chép đầy đủ quá trình canh tác.

Ông Phạm Quang Hoà, nông dân ở Vĩnh Bảo (Hải Phòng), hiện canh tác hơn 20 ha lúa-rươi cho biết, vì ruộng lúa cũng là đất nuôi rươi, "mà loài này đòi hỏi môi trường sống sạch lắm, nên khâu lấy nước và chăm sóc khi nước lên phải rất cẩn thận, tuyệt đối không được dùng phân hóa học trên đất thì con rươi mới sống được". Với họ, việc nuôi được rươi trên đất lúa là một bảo chứng cho việc canh tác sạch.

Dù vậy, vẫn còn một số rủi ro chưa kiểm soát hết. Hơn nữa, khi mở rộng quy mô (scale-up), việc thuyết phục nhiều người tiêu dùng hơn tin vào chất lượng "gạo sạch" chỉ qua lời hứa của doanh nghiệp và nông dân là không đủ. Để củng cố niềm tin, cần có sự xác nhận từ bên thứ ba độc lập.

Ở đây, TS. Phạm Văn Hội gợi ý, có một số ứng dụng hỗ trợ ghi chép canh tác và cấp chứng nhận đang được cấp miễn phí hoặc được Nhà nước hỗ trợ vourcher sử dụng. Những startup như Ngỗng có thể cân nhắc triển khai các nền tảng này cho nông dân để giảm gánh nặng ghi chép thủ công, đồng thời chuẩn hóa dữ liệu canh tác và tạo cơ sở cho việc truy xuất nguồn gốc, xác minh chất lượng sản phẩm sau này.

Một thách thức khác quan trọng hơn là sản lượng canh tác khó dự báo. Với nông dân, những năm thời tiết bất lợi, mất mùa hoặc sản lượng không đủ, việc thu mua có thể bị gián đoạn, thậm chí có hộ mất trắng. "Có năm mất mùa, không có đủ lúa để bán thì [công ty] cũng chẳng đến thu mua", ông Vân và ông Hòa chia sẻ.

Ở chiều ngược lại, startup cũng cần nguồn nguyên liệu ổn định để duy trì hoạt động và thực hiện cam kết với khách hàng. "Việc khách đặt mua trước giúp chúng tôi chủ động sản lượng, nhưng công ty vẫn luôn phải dự báo sai số tới 30%, bởi sản lượng thực tế có thể thấp hơn kế hoạch do đặc thù canh tác ở vùng nước lợ, lúa dễ chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, bão lũ", anh Cường chia sẻ. Do đó, Ngỗng thường phải đặt hàng nông dân sản xuất nhiều hơn và dùng các giải pháp giảm rủi ro như chia ra nhiều vùng trồng, điều chỉnh lịch thời vụ.

Như vậy, đơn hàng trả trước có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn về nhu cầu và vốn, nhưng không loại bỏ được rủi ro từ sản xuất nông nghiệp. Do đó, TS. Phạm Văn Hội gợi ý, startup cần phải tìm hiểu thêm các giải pháp tài chính như cơ chế hợp đồng linh hoạt, bảo hiểm nông nghiệp, quỹ dự phòng v.v để phân bổ rủi ro giữa hai bên khi cả nông dân lẫn doanh nghiệp đều khó kiểm soát những biến động từ thiên nhiên, thay vì đặt toàn bộ áp lực bảo đảm nguồn cung lên người trồng lúa. Nếu vượt qua được những thách thức về nguồn cung, chất lượng và cơ chế chia sẻ rủi ro, mô hình này không chỉ giúp doanh nghiệp xây dựng chuỗi cung ứng ổn định mà còn tạo điều kiện để nông dân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, thay vì chỉ dừng lại ở khâu sản xuất nguyên liệu.

Nhìn từ trường hợp Ngỗng, việc kết nối trực tiếp người tiêu dùng với vùng nguyên liệu có thể mở thêm một kênh tiêu thụ, giúp doanh nghiệp chủ động hơn về vốn và nhu cầu, đồng thời tạo cơ hội để một số hộ nông dân tiếp cận giống mới và giá thu mua tốt hơn. Dù vậy, những lợi ích này hiện vẫn giới hạn trong một mạng lưới sản xuất nhỏ, chưa đủ để giải quyết các vấn đề sâu xa của ngành lúa gạo như quy mô sản xuất manh mún, chi phí đầu vào, năng lực kỹ thuật, chất lượng và vị thế thương lượng của người trồng lúa.