Số phận Đà Lạt từ chuyện cưa cây thông đến sửa rạp phim

Từ chuyện một người dân xách cưa đi đốn cây thông vài chục năm tuổi để giải trí đến chuyện người thuê rạp phim trung tâm - công trình di sản của cộng đồng - tự tổ chức sửa chữa mà chẳng cần trình bày một quy chuẩn chuyên môn trùng tu tôn tạo...

Tháng trước, một thanh niên ở khu An Sơn (phường Xuân Hương - Đà Lạt) tự tin hạ một cây thông trong vườn nhà mình để đăng lên TikTok. Có lẽ vì nghĩ cây nằm trong vườn nên toàn quyền quyết định. Thế là anh thoải mái trình bày các công đoạn, từ khoanh đẽo lớp vỏ cho đến tỉa cành và cuối cùng là xô đổ một cây thông được cho là có tuổi đời vài chục năm.

Trong đoạn clip, thanh niên 26 tuổi cho biết sẽ dùng gỗ của cây thông này để đóng vật dụng, xẻ làm các tấm thớt tặng bạn bè ghé nhà chơi. Xem ra việc làm này chỉ như một trò giải trí, không hơn. Chẳng có vẻ gì do dự hay lấn cấn. Sau khi đoạn phim được phát tán, cơ quan chức năng của phường Xuân Hương - Đà Lạt đã ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính 35 triệu đồng đối với nhân vật trong clip về tội chặt hạ thông thuộc vùng nội đô, không tuân thủ quy định quản lý cây xanh đô thị.

Quyết định dứt khoát nhưng không thể gọi là "kịp thời". Cây xanh đã thành củi gỗ.

Sự việc nhắc nhớ rằng, nhiều năm qua, cư dân và du khách yêu thành phố này đã từng tiếc đứt ruột khi chứng kiến màu xanh nội đô thu hẹp dần. Theo Sở Nông nghiệp - Phát triển Nông thôn tỉnh Lâm Đồng, chỉ tính trong 20 năm (từ 1997 đến 2018), diện tích rừng nội ô Đà Lạt giảm hơn 200 ha. Năm 2018, Nông nghiệp - Phát triển Nông thôn công bố con số thẩm định về độ che phủ rừng của Đà Lạt chỉ còn chiếm 49%, so với mức 69% vào năm 1997 [1].

Mới nhất, theo thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong Quyết định công bố hiện trạng rừng toàn quốc ban hành năm 2025, diện tích rừng tự nhiên của tỉnh Lâm Đồng giảm hơn 17.000 ha so với năm 2024, trong đó, Đà Lạt nằm trong số những địa bàn nóng có mức độ suy giảm, thu hẹp tài nguyên rừng cao [2]. Rừng mất, thay vào đó là làn sóng bê tông chen chúc, xô bồ.

Bây giờ, điều quan trọng sống còn đối với Đà Lạt chính là làm sao để ngăn chặn, không để lặp lại việc chặt cây phá rừng. Vì mọi biện pháp xử phạt hành chính hay truy tố chỉ xảy ra khi "sự đã rồi".

Đà Lạt có hệ thống quy chế về ứng xử với môi trường [3], nhưng thực tế lại chưa thấy hiệu quả triệt để. Quá trình gia tăng dân số cơ học cộng với làn sóng dự án đầu tư bất động sản, dịch vụ du lịch nghỉ dưỡng, nông nghiệp nhà kính, làm cho sức ép lên môi trường đang mở rộng nhanh chóng từ "nội đô" ra ngoại thành.

Các vụ xử phạt vi phạm quản lý cây xanh là cần thiết, nhưng cần một hệ thống chuẩn tắc nghiêm ngặt, có hiệu lực thực chất. Đối tượng hướng tới không chỉ là một số cá nhân riêng lẻ như trường hợp người thanh niên xách cưa đốn thông, mà cả những dự án của doanh nghiệp, và những quyết định gây hệ lụy môi trường từ các cơ quan chức năng.

Việc xây dựng và thực hiện các quy hoạch phải đảm bảo không để các rừng thông nói riêng, môi trường nói chung, trở thành một thứ đánh đổi quá rẻ và dễ cho các dự án phát triển nóng, vì nguồn lợi trước mắt.

Quy chuẩn nào cho những hoạt động tu sửa di sản cộng đồng

Gần đây, công trình Rạp 3 Tháng 4 (tên cũ là rạp Hòa Bình; nằm ở quảng trường trung tâm, có tuổi đời gần 80 năm và từng ghi dấu ấn nhiều bước chuyển lịch sử của cộng đồng thương mại, văn hóa, chính trị thành phố Đà Lạt) được một chủ thuê mới tự che chắn, cho máy xúc, nhân công vào đào bới, đục đẽo bên trong.

Chuyện "gây sốc" đó khiến cộng đồng bảo vệ di sản Đà Lạt dấy lên những bàn tán và đồn đoán.

Vài hôm sau, dưới áp lực của dư luận, thông tin chính thức được chủ thuê rạp công bố. Ông giải thích rằng giữa ông và cơ quan quản lý công trình (Trung tâm Quản lý nhà tỉnh Lâm Đồng) đã thỏa thuận các điểm chính yếu để làm mới các hạng mục xuống cấp, đồng thời cam kết bảo đảm giữ lại công năng hoạt động và cấu trúc, đặc điểm công trình.

Vấn đề mà dư luận đặt ra đó là nếu như mọi công trình di sản của cộng đồng đều được tiến hành theo cách này thì xem ra chẳng khác gì việc một người dân tự gọi thợ về sửa phòng khách hay phòng ngủ trong nhà mình theo kiểu "cây nhà lá vườn"!? Chủ thuê rạp sau đó có trình bày trên báo rằng, chính ông là người Đà Lạt và vì tình yêu Đà Lạt nên sẽ làm tốt việc nâng cấp nội thất công trình. Nhưng bảo chứng "tình yêu" và năng lực đáp ứng chuyên môn tu sửa theo hướng bảo tồn giá trị công trình là hai chuyện rất khác nhau.

Từ đó, một vấn đề khác thuộc về quản lý cũng được đặt ra: Dư luận rất quan tâm đến việc bảo tồn di sản kiến trúc của cộng đồng, vậy vì sao chưa có một quy trình công bố thông tin một cách chủ động và chính thức từ các cấp chính quyền, để người dân được biết liệu Trung tâm Quản lý nhà tỉnh Lâm Đồng đã có những tham vấn với cơ quan chuyên trách về văn hóa như Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh và các chuyên gia, tổ chức bảo tồn di sản kiến trúc khả tín, trước khi cho phép nhà thầu thực hiện phương án chỉnh sửa công trình theo ý riêng?

Những vết mổ xẻ vào diện mạo Đà Lạt hẳn phải đảm bảo tuân thủ những quy chuẩn và quy hoạch phù hợp. Cần nhắc lại một việc đã cũ. Năm 2019, sau khi bản Quy hoạch chi tiết và thiết kế đô thị tỷ lệ 1/500 khu vực trung tâm Hòa Bình, thành phố Đà Lạt do KTS Hồ Thiệu Trị đứng tên tác giả được công bố vấp phải phản ứng mạnh của dư luận, mọi việc liên quan tới các công trình di sản ở trung tâm Đà Lạt (trong đó có Rạp 3 Tháng 4) rơi vào tình thế gần như bế tắc, tiến thoái lưỡng nan. Địa phương không có một kịch bản tu sửa chỉnh trang hợp lý và "vừa sức" để thay thế cho bản quy hoạch bị tạm gác, trong khi công trình thì đang xuống cấp từng ngày. Diện mạo khu trung tâm trở nên cũ kỹ và xấu xí do tu sửa chắp vá tùy tiện, không được tôn tạo đúng mức.

Năm 2023, trong bản phê duyệt phương án sắp xếp lại, xử lý các cơ sở nhà, đất thuộc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng (cũ), công trình Rạp 3 tháng 4 chính thức được xếp vào diện được "giữ lại, tiếp tục sử dụng".

Nhưng với mọi công trình mang dấu ấn ký ức cộng đồng, chuyện "giữ lại" và "sử dụng" là chưa đủ, mà cần một giải pháp bảo tồn và các bước tôn tạo có tính khoa học. Nếu thiếu sáng kiến, giải pháp làm cho di sản có sức sống thì sự tồn tại vật lý của công trình chỉ là cái xác rệu rã, vô hồn và vô nghĩa.

Đã đến lúc Đà Lạt cần hướng tới một hình ảnh chỉnh trang trung tâm hiện đại, sáng sủa; cần một sắc diện vừa tự tại với vốn di sản nhân văn, thiên nhiên thay vì phát triển hãnh tiến - vô hồn, hoặc tệ hơn, là để cho các di sản cộng đồng trở nên nhếch nhác và chờ ngày hạ giải.

Theo bản quy hoạch mới nhất được tỉnh UBND tỉnh Lâm Đồng phê duyệt ngày 19/5/2026, trong tương lai gần, trung tâm hành chính chính trị của tỉnh sẽ chuyển về xã Đức Trọng, cách trung tâm Đà Lạt chừng 30km. Với cái nhìn tích cực, có thể thấy đây là một cách giảm gánh nặng áp lực phát triển cho Đà Lạt; để Đà Lạt có dịp trở về chức năng của một thành phố văn hóa, giáo dục, một đô thị di sản và là trung tâm du lịch quốc tế.

Vì thế, từ lúc này rất cần một chiến lược phát triển rõ ràng và chủ động, một hệ thống định chế văn hóa mạch lạc, để tài nguyên thiên nhiên và nhân văn của Đà Lạt được bảo vệ và phát huy giá trị.

Vĩ thanh

Trước năm 1975, Đà Lạt từng có một Hội đồng Thành phố có tiếng nói độc lập và quyết liệt để bảo vệ cho mỹ quan đô thị [4]. Trong đó, đáng chú ý, Hội đồng này từng lên tiếng ngăn chặn nhà thầu Nguyễn Linh Chiểu cơi nới xây thêm một tầng lầu ở Modern Hotel (Mộng Đẹp), từng có những lời chỉ trích và từ chối tài trợ việc bê tông hóa can thiệp khung cảnh tự nhiên của thác Cam Ly, từng có những đợt kêu gọi "mùa trồng cây" quy tụ đông đảo người dân tham gia... Đó là tinh thần, biểu hiện văn hóa của thị dân xuyên suốt, làm nên một phần lịch sử văn hóa, tạo nên giá trị cốt lõi cho một đô thị trong quá khứ.

Hiện nay, về cấu trúc hành chính, Đà Lạt "tản" thành mô hình 5 phường (Xuân Hương Đà Lạt, Cam Ly Đà Lạt, Lâm Viên Đà Lạt, Xuân Trường Đà Lạt và Lang Biang Đà Lạt). Bài toán đặt ra là làm sao tránh sự cục bộ, không để quy mô hành chính ở cấp phường trở thành điểm yếu, khó bảo đảm xử lý các phép tính phát triển đô thị rộng lớn và đồng bộ.

Vì thế, cấp tỉnh Lâm Đồng nên chăng tính tới một tổ chức có kết cấu liên đới bền chặt và mạnh mẽ đặc trách các vấn đề quản trị chung cho đô thị Đà Lạt để chống lại sự tan rã, thiếu đồng bộ trong điều hành, từ đó tạo ra những định chế văn hóa vững chắc, cứu vãn những giá trị cốt lõi của Đà Lạt trước khi quá muộn.