 |
Một ban đặc nhiệm được thành lập để thúc đẩy lực lượng nghiên cứu y sinh Mỹ. Ảnh: Sanjeri/GettyImages |
Để đáp lại vụ kiện do 22 tiểu bang đệ trình, một thẩm phán liên bang ngày 10/2 đã ngăn chặn việc NIH áp dụng mức thanh toán chi phí gián tiếp mới 15% cho tất cả các khoản tài trợ mới và hiện có, đồng thời lên lịch phiên điều trần về vấn đề này vào ngày 21/2.
Tại sao lại xảy ra cơ sự này? Trong tối ngày 7/2/2025, cộng đồng nghiên cứu y học Mỹ đã dấy lên sự phản đối và thậm chí là thách thức pháp luật khi chính quyền Tổng thống Donald Trump đã loan báo cắt giảm ngay lập tức ít nhất một nửa chi phí gián tiếp mà Viện Sức khỏe Quốc gia Mỹ (NIH) dành cho các bệnh viện, trường đại học và viện nghiên cứu để giúp họ trang trải chi phí cơ sở vật chất và quản trị. Năm ngoái, NIH trao trực tiếp 26 tỉ USD cho các nhà khoa học để giúp họ trả lương cho nhân viên, mua trang thiết bị và hóa chất cho các phòng thí nghiệm, trong đó 9 tỉ USD là cho phí quản lý (phí gián tiếp) để hỗ trợ các viện trường điều hành các cơ sở nghiên cứu và đảm bảo chi phí quản trị.
Khoảng 15% chi phí gián tiếp sẽ được đưa vào mọi khoản tài trợ mới hoặc tài trợ đang phân bổ, NIH nói trong một văn bản từ văn phòng ban giám đốc NIH. Cụ thể, khoảng 30% chi phí trung bình của một khoản tài trợ tới một viện nghiên cứu là dành cho các chi phí gián tiếp, theo thông báo của NIH, nhưng một số trường đại học nhận được mức chi phí còn cao hơn. Vào năm 2023, NIH, nhà tài trợ lớn nhất thế giới lĩnh vực y sinh, đã rót gần 9 tỉ USD cho chi phí gián tiếp; sự thay đổi này có thể sẽ khiến cho các viện nghiên cứu phải đi tìm hàng triệu USD nữa từ những nguồn khác để hỗ trợ các phòng thí nghiệm, các sinh viên và nhân viên.
"Điều quan trọng là cần đảm bảo càng nhiều kinh phí tài trợ trực tiếp rót vào nghiên cứu hơn là dành cho chi phí quản trị", NIH viết trong văn bản. Tỉ lệ dành cho chi phí quản lý theo quy định mới của NIH đã ở mức tương đương với mức chi phí gián tiếp tối đa theo quy định của các tổ chức quỹ tư nhân, NIH tuyên bố, và cao hơn mức chi phí gián tiếp tối thiểu 10%. "Tỉ lệ này sẽ cho phép những người được hưởng tài trợ sẽ có cơ hội thu hồi chi phí gián tiếp".
Nhiều trường đại học và nhà nghiên cứu đã phản ứng nhanh chóng trước thông báo này, một số ngay lập tức cho rằng hành động của NIH là phạm luật. 22 bang lập tức nộp đơn kiện.
"Đây chắc chắn là cách làm lụn bại đi các nghiên cứu và đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực có thể cứu sống mạng người", một thông cáo cáo chí từ Hội đồng Quan hệ chính phủ (COGR), nơi theo sát các chính sách quốc gia với những trung tâm y học và trường đại học lớn. "Những đối thủ cạnh tranh với nước Mỹ chắc là sẽ thích thú với hành động tự hủy này. Chúng tôi kêu gọi NIH bãi bỏ chính sách nguy hiểm này trước khi những người dân Mỹ cảm nhận được tác động của nó".
Nelson của Viện Nghiên cứu tiên tiến Princeton, từng phụ trách Văn phòng chính sách KH&CN của Nhà Trắng, viết trên mạng xã hội Bluesky rằng đây có thể là một phần của "sự tái cấu trúc hệ sinh thái nghiên cứu và phát triển Mỹ". Bà còn cho biết thêm rằng "Việc chuyển đổi kinh phí tài trợ này sẽ không chỉ làm giảm năng lực dẫn đầu về nghiên cứu của Mỹ mà còn đặt những người đang làm việc ra khỏi chốn làm việc của mình và giảm bớt khả năng tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe.
"Điều này có thể dẫn đến một thay đổi vô cùng lớn trong khoa học ở Mỹ mà chưa ai chứng kiến trong nhiều thập kỷ qua", nhà virus học Larry Corey của Trung tâm Ung thư Fred Hutchinson, từng là Viện trưởng viện này và từng quản lý ngân sách đầu tư cho khoa học khoảng hai tỉ USD. "Không ai nói chi phí nghiên cứu hiện nay đã là hoàn hảo", nhưng chi phí gián tiếp rất cần thiết để trả cho cơ sở hạ tầng nghiên cứu.
Đây không phải là lần đầu tiên Tổng thống Trump hướng đến mục tiêu cắt giảm chi phí gián tiếp, vốn được chính phủ liên bang tăng thêm vào kinh phí tài trợ kể từ năm 1947. Năm 2017, chính quyền của Tổng thống Trump đã đề xuất giảm tỉ lệ chi phí gián tiếp của Viện Sức khỏe Quốc gia xuống 10% trong một đề xuất ngân sách với Quốc hội nhưng các nhà làm luật đã ngăn chặn được sự thay đổi này. Việc cắt giảm chi phí gián tiếp của NIH đã từng được nêu trong Dự án ngân sách 2025, một kế hoạch chi tiết cho chính quyền sắp tới của Đảng Cộng hòa.
Tuy nhiên, cũng có nhiều người ủng hộ cắt giảm chi phí gián tiếp ở NIH khi lập luận rằng các trường đại học từ lâu đã chấp nhận mức chi phí thấp hơn nhiều khi nhận các khoản tài trợ từ các quỹ từ thiện. Ví dụ thông báo của Viện Sức khỏe Mỹ cũng lấy ví dụ về giới hạn 10% của Quỹ Bill & Melinda hoặc Quỹ David & Lucile Packard là 15%. Tuy nhiên, Corey cho rằng điều này hợp logic bởi các quỹ sử dụng tài trợ của họ để làm tăng hiệu suất của cơ sở hạ tầng nghiên cứu đã được chính phủ liên bang chi trả. Và các trường đại học cho biết họ đã chấp nhận việc có được các tài trợ từ các quỹ tư nhân với mức phí quản lý thấp bởi vì các dự án đó là một phần rất nhỏ so với tổng tài trợ họ nhận được hằng năm.
Một số khía cạnh của chính sách mới cũng chưa rõ ràng. Một câu hỏi, theo Polikoff, là liệu các nhà nghiên cứu có thể yêu cầu một khoản chi phí gián tiếp từ khoản chi phí trực tiếp dành cho dự án của họ không. Cũng không rõ là liệu các viện nghiên cứu có thể thuyết phục tòa án chặn mức tỉ lệ mới này không?
Các trường đại học ngay lập tức bắt đầu cân nhắc khiếu kiện và vụ kiện đầu tiên đã diễn ra vào ngày 10/2/2025 bởi tổng trưởng lý của 22 bang. Họ lập luận rằng hệ quả của việc cắt giảm tỉ lệ "sẽ ảnh hưởng ngay lập tức và có tính chất phá hủy", dẫn đến việc sa thải, đình trệ các thử nghiệm lâm sàng và đứt gãy nghiên cứu. Chính sách này "tùy tiện và thất thường", do đó vi phạm luật liên bang với việc thi hành các quy định mới, đơn kiện nêu.
Trừ khi có lệnh của tòa án, giờ vẫn chưa rõ liệu cộng đồng nghiên cứu có thể thuyết phục Quốc hội - hiện Quốc hội do đảng Cộng hòa kiểm soát – để ngăn sự thay đổi ở Viện Sức khỏe Quốc gia hay không.
Các trung tâm nghiên cứu y khoa ở các bang bỏ phiếu cho Trump trong cuộc bầu cử tổng thống vừa qua đã mất đi hàng chục triệu USD, và những người đứng đầu các trung tâm này không dấu sự bất bình. Một thượng nghị sĩ Alabama cho rằng "một cách tiếp cận có chủ đích và thông minh là không cản trở những nghiên cứu đột phá, có tiềm năng cứu sống con người ở những viện nghiên cứu có thứ hạng cao như những viện ở Alabama". Trường ĐH Alabama tại Birmingham (UAB), được cho là có mức phí gián tiếp 48%, là nơi sử dụng nguồn lao động lớn nhất bang này, sẽ mất đi 105 triệu USD.
Tuy nhiên, các viện nhỏ cũng bị ảnh hưởng nặng nề bởi khả năng tiếp cận các nguồn tài trợ của họ cũng bị giới hạn, theo Erica Ollmann Saphire, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Miễn dịch học La Jolla ở San Diego, California. Chính sách mới có thể khiến Viện này mất đi từ 21 triệu USD xuống còn 3,75 triệu/năm.
Từ Nature và Science
Bài đăng KH&PT số 1331 (số 7/2025)
Anh Vũ tổng hợp