Stevie Wonder và tầm nhìn xuyên qua bóng tối của một huyền thoại âm nhạc

Ngày 28 tháng 9 vừa qua đánh dấu tròn 50 năm ra mắt album "Songs in the Key of Life" (1976), kiệt tác của Stevie Wonder, được tạp chí Rolling Stone bình chọn đứng thứ 4 trên 500 album hay nhất mọi thời đại. Album đánh dấu cột mốc lịch sử khi đưa Stevie Wonder trở thành nghệ sĩ đầu tiên và duy nhất tới nay giành giải Grammy "Album của năm" ba lần liên tiếp.

Dù đã nửa thế kỷ trôi qua, "Songs in the Key of Life" cùng di sản âm nhạc của Stevie Wonder vẫn giữ nguyên sức ảnh hưởng sâu rộng. Elton John từng chia sẻ đây là album tuyệt vời nhất và luôn mang bên mình một bản dù đi bất cứ đâu. Cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama nhận định tài năng của Stevie Wonder vừa mang bản sắc Mỹ, vừa có dấu ấn cá nhân, nhưng vẫn có sức lay động phổ quát.

Từ thần đồng Motown đến cuộc cách mạng quyền nghệ sĩ

Sinh năm 1950 tại bang Michigan trong một gia đình đông con thuộc tầng lớp lao động, Stevie Wonder bị khiếm thị bẩm sinh do sinh non. Năm ông ba tuổi, gia đình chuyển đến bang Detroit, thủ phủ ngành công nghiệp ô tô Mỹ thời bấy giờ. Từ nhỏ, ông đã nổi danh là thần đồng âm nhạc khi chơi thành thạo trống, piano và harmonica.

Tài năng của ông được phát hiện bởi hãng đĩa của người da màu Motown, và tới năm 1961, ở tuổi 11, ông chính thức ký hợp đồng với Motown dưới nghệ danh Little Stevie Wonder. Đến năm 13 tuổi, đĩa đơn "Fingertips - Part 2" giúp ông trở thành nghệ sĩ solo trẻ tuổi nhất trong lịch sử đứng đầu bảng xếp hạng Billboard Hot 100.

Motown không chỉ đầu tư giáo dục cho Stevie Wonder mà còn xây dựng hình ảnh ông như một thần đồng khiếm thị với chuỗi tình ca đình đám thập niên 1960 như "My Cherie Amour", "Signed, Sealed, Delivered (I’m Yours)" và "For Once in My Life".

Thập niên 1960 cũng đánh dấu thời kỳ đỉnh cao của Motown, vốn được mệnh danh là nhà máy sản xuất hit với dàn nghệ sĩ nổi tiếng bấy giờ như The Supremes, Jackson 5 hay Marvin Gaye. Đây cũng là giai đoạn nước Mỹ trải qua nhiều biến động với phong trào chống phân biệt chủng tộc, gia tăng hiện diện quân sự tại Việt Nam, và nhiều bất ổn kinh tế xã hội. Trước bối cảnh đó, hãng chủ trương tập trung vào dòng nhạc trữ tình, hạn chế đề cập các chủ đề nhạy cảm như tôn giáo, chính trị để dễ dàng tiếp cận tệp khán giả đa sắc tộc ở Mỹ.

Tuy nhiên, từ lâu Stevie Wonder đã nuôi tham vọng bứt phá khỏi hình ảnh cỗ máy tạo hit của Motown. Năm 1971, ngay sau tiệc sinh nhật tuổi 21, ông tuyên bố muốn đàm phán lại hợp đồng đã hết hạn, giành quyền tự sản xuất các bản thu thông qua công ty riêng Taurus Productions và xuất bản các sáng tác của mình qua đơn vị riêng là Black Bull Music. Đây là bước ngoặt trong ngành công nghiệp âm nhạc Mỹ thời bấy giờ, nơi các hãng đĩa nắm quyền kiểm soát nghệ sĩ gần như tuyệt đối.

Năm 1975, Stevie Wonder đàm phán hợp đồng được xem là chưa từng có tiền lệ trong ngành công nghiệp âm nhạc, trước khi chính thức ký kết vào năm 1976. Thỏa thuận kéo dài 7 năm mang về cho ông khoản ứng trước 13 triệu đô la Mỹ, tỷ lệ tiền bản quyền 20% cùng quyền kiểm soát việc xuất bản các sáng tác của mình. Tạp chí Time ghi nhận giá trị thương mại của hợp đồng này thậm chí vượt cả hợp đồng của Elton John và Neil Diamond cộng lại.

Stevie Wonder cũng được trao quyền tự do nghệ thuật tuyệt đối. Ông được phép sáng tạo tại bất kỳ nơi nào với mọi nghệ sĩ ông muốn, cũng như nắm quyền phủ quyết đối với từng đĩa đơn phát hành. Thậm chí, Motown bắt buộc phải có sự đồng ý của Stevie nếu muốn bán lại hãng đĩa trong tương lai. Tạp chí Rolling Stone nhận định, ngay cả những huyền thoại như The Beatles, Elvis Presley hay Frank Sinatra cũng chưa từng có quyền lớn đến vậy với hãng đĩa của mình.

Khi được hỏi về quá trình đàm phán hợp đồng, Chủ tịch Motown Berry Gordy từng tâm sự: "Tôi cảm thấy mình như đang bị chính con trai của mình trấn lột vậy. Nhưng đó có lẽ lại là thương vụ hời nhất mà tôi từng chốt."

Người nghệ sĩ thay đổi nhạc pop vào thập niên 1970

Việc giành lại quyền kiểm soát nghệ thuật đã mở ra giai đoạn thăng hoa nhất trong sự nghiệp của Stevie Wonder. Trong vòng bốn năm, ông liên tiếp ra mắt năm album kinh điển: "Music of My Mind" (1972), "Talking Book" (1972), "Innervisions" (1973), "Fulfillingness’ First Finale" (1974) và "Songs in the Key of Life" (1976).

Giới chuyên môn gọi đây là "Classic Period", thời kỳ đỉnh cao chứng kiến sự bứt phá vượt bậc của ông chỉ trong khoảng thời gian ngắn.

Trong giai đoạn này, Stevie Wonder đã tái định nghĩa vai trò của người nghệ sĩ trong nền nhạc pop Mỹ. Từ một ngôi sao trình diễn, ông trở thành người kiến tạo toàn diện từ âm thanh, cấu trúc cho đến tư tưởng tác phẩm.

Ông cũng tiên phong trong việc đưa công nghệ điện tử vào nhạc pop, đặc biệt là sử dụng synthesizer – cây đàn tổng hợp âm thanh. Vào thời điểm đó, đây vẫn là nhạc cụ mới mẻ, chủ yếu xuất hiện trong giới âm nhạc underground tại Mỹ. Năm 1971, Stevie Wonder bắt đầu hợp tác với hai nhà sản xuất Malcolm Cecil và Robert Margouleff, những người phát triển hệ thống synthesizer khổng lồ TONTO.

Ông chia sẻ: "Tôi cảm thấy synthesizer đã cho phép tôi tái định hình mạch dao động, nắm toàn quyền kiểm soát giai đoạn đáp ứng tần số cũng như ngân vang kéo dài. Tôi thực sự có thể tạo ra rất nhiều âm thanh đa dạng, dải âm trầm bass, và có thể luyến láy nốt đúng theo cách mà tôi đã hình dung trong đầu, cũng như tạo ra những âm sắc khác nhau của bộ kèn, bộ dây, rồi tự do phối khí chúng chính xác theo ý muốn của mình."

Bên cạnh công nghệ, Stevie Wonder còn kết hợp đa dạng nhiều chất liệu âm nhạc hiện đại và truyền thống như soul, jazz, gospel, rock, nhạc điện tử,..., thành một ngôn ngữ âm nhạc riêng biệt. Ông tự tay chơi mọi nhạc cụ, dung hòa giữa cấu trúc hòa âm phức tạp, nhịp điệu biến tấu cùng lối kể chuyện cuốn hút, tạo nên sức hấp dẫn đặc trưng.

Đặc biệt khác với những nghệ sĩ cùng thời, Stevie Wonder đạt đến trình độ bậc thầy trong việc lồng ghép các vấn đề xã hội sâu sắc vào các giai điệu bắt tai giúp tiếp cận dễ dàng với đại chúng. Ca khúc "You Haven’t Done Nothing" trong album "Fulfillingness’ First Finale" (1974) chỉ trích những chính trị gia chỉ hứa suông, trong khi đó, "Living for the City" thuộc album "Innervisions" (1973) kể về hành trình của một thanh niên da màu rời miền Nam lên New York tìm cơ hội, nhưng cuối cùng sập bẫy nghèo đói, phân biệt chủng tộc và sự bất công của hệ thống tư pháp. Bản hit kinh điển "Superstition" trong album "Talking Book" (1972) phê phán thói mê tín dị đoan trong xã hội Mỹ như kiêng số 13, đi dưới cầu thang hay làm vỡ gương.

‘Songs in the Key of Life’: Kiệt tác đỉnh cao của Stevie Wonder

Ra đời năm 1976 ngay sau bản hợp đồng kỷ lục với Motown, "Songs in the Key of Life" hội tụ trọn vẹn đỉnh cao tài năng của Stevie Wonder. Để hoàn thiện album, Stevie Wonder dành gần hai năm làm việc miệt mài, hợp tác cùng khoảng 130 nhạc công và nghệ sĩ, trong đó có những tên tuổi như Herbie Hancock, Minnie Riperton và George Benson.

Stevie Wonder cũng làm việc với cây synthesizer Yamaha GX-1, siêu phẩm công nghệ cực hiếm ước tính chỉ có chưa đến 10 chiếc trên thế giới thời bấy giờ. Nhờ tính năng mô phỏng âm thanh chân thực đa âm (polyphonic) vượt trội so với các dòng synthesizer đơn âm thời đó, cây đàn này giúp ông dựng nên những dải âm giao hưởng phức tạp, đầy đặn trong thời gian ngắn kỷ lục.

Với 21 ca khúc kéo dài hơn 85 phút, album đan xen nhịp nhàng giữa funk, soul, jazz, pop, gospel, rock, nhạc điện tử, thậm chí cả nhạc cổ điển với dàn giao hưởng và đàn hạc, bứt phá ra khỏi màu funk chủ đạo của các album trước nhưng vẫn giữ được cấu trúc tổng thể hài hòa.

Đúng như tên album, "những bài hát mang màu giọng của cuộc đời," mỗi ca khúc trong album là một mảnh ghép chân thực về cuộc sống, trải dài qua mọi cung bậc cảm xúc nhân sinh: niềm hạnh phúc vỡ òa khi làm cha trong "Isn’t She Lovely", nỗi đau chia tay nhẹ nhàng nhưng đầy lạc quan trên nền nhạc samba sôi động của "Another Star", hay hoài niệm tuổi thơ trong "I Wish".

"Pastime Paradise" lấy cảm hứng từ bản nhạc cổ điển Prelude giọng Đô thứ của J.S. Bach, trong khi "If It’s Magic" gửi gắm những trăn trở về bản chất mong manh của tình yêu. "Sir Duke" lại là bản hoan ca bùng nổ nhịp điệu nhằm tri ân các huyền thoại nhạc jazz như Duke Ellington hay Ella Fitzgerald.

Nhà bình luận âm nhạc Hanif Abdurraqib từng nhận định với đài NPR của Mỹ: "Songs in the Key of Life là một trong những album hiếm hoi mà ở đó những gì người sáng tạo mường tượng trong trí óc của mình thực sự bước ra đời thực".

Sức lay động công chúng qua hơn nửa thế kỷ

Tầm vóc của Stevie Wonder còn được phản chiếu qua sự ngưỡng mộ của những nghệ sĩ hàng đầu thuộc nhiều thế hệ. Rapper kiêm nhà sản xuất Kanye West từng nói rằng anh lấy "Innervisions" và "Songs in the Key of Life" làm chuẩn mực để vươn tới. John Legend thừa nhận: "Không ai ảnh hưởng đến tôi nhiều gần bằng Stevie Wonder".

Prince cũng coi Stevie là hình mẫu sáng tạo với việc tự chơi đa nhạc cụ và giữ vững tầm nhìn âm nhạc. Còn Paul McCartney, sau khi cộng tác với Stevie trong ca khúc "Only Our Hearts", đã phải thốt lên rằng Stevie đúng là một thiên tài.

Sau chuỗi album kinh điển của thập niên 1970, Stevie Wonder vẫn tiếp tục sáng tác và biểu diễn, dù không còn duy trì mật độ dày đặc như trước. Ông tiếp tục gặt hái thành công, trong đó có giải Oscar cho ca khúc "I Just Called to Say I Love You" trong bộ phim "The Woman in Red" (1984).

Song song với âm nhạc, Stevie ngày càng dành nhiều sự quan tâm cho các hoạt động xã hội và nhân đạo. Năm 1975, trước khi Songs in the Key of Life ra mắt, ông từng cân nhắc từ bỏ âm nhạc để chuyển đến Ghana tìm về cội nguồn. Năm 1980, ca khúc "Happy Birthday" của ông góp phần thúc đẩy chiến dịch đưa ngày sinh của Martin Luther King Jr. trở thành ngày lễ liên bang tại Mỹ.

Năm 2009, Liên Hợp Quốc bổ nhiệm Stevie làm Đại sứ Hòa bình, với trọng tâm là quyền của người khuyết tật. Năm 2013, trên cương vị Đại sứ Hòa bình của Liên Hợp Quốc, Stevie Wonder từng gặp ca sĩ Nguyễn Phương Anh, người mắc bệnh xương thủy tinh để trao đổi về xóa bỏ rào cản đối với người khuyết tật và thúc đẩy hòa nhập.

Khác với hình ảnh xa cách của một số ngôi sao nhạc pop cùng thời như Madonna, Stevie Wonder nổi tiếng bởi sự thân thiện với người hâm mộ. Sau các buổi diễn, khán giả đôi khi được vào hậu trường để bắt tay, chụp ảnh với ông. Có lần, hơn 30 người cùng nhảy múa trong phòng chờ của Stevie sau một buổi biểu diễn tại trường đại học. Tại buổi hòa nhạc kỷ niệm 50 năm phát hành Songs in the Key of Life tổ chức vào ngày 24 tháng 9 vừa qua ở Đại học Nam California, Stevie cũng bất ngờ xuất hiện trên sân khấu và biểu diễn cùng các nghệ sĩ vào cuối chương trình.

Stevie Wonder đã để lại bước ngoặt trong âm nhạc - khiến "âm nhạc đại chúng cũng có thể trở thành nghệ thuật" - như nghệ sĩ jazz Herbie Hancock nhận định trong bộ phim tài liệu "Classic Albums".

Ngọc Lam tổng hợp