Tại sao phụ nữ có trí tuệ cảm xúc cao hơn nam giới

Khi nói về một người có trí tuệ cảm xúc cao, bạn thường nghĩ đến ai? Một người có thể thấu hiểu được tâm trạng của khác, xoa dịu căng thẳng và biết chính xác nên nói gì khi bạn bè gặp khó khăn? Trong suy nghĩ của nhiều người, một người như vậy hẳn phải là phụ nữ. Niềm tin ấy phổ biến đến mức tâm lý học đại chúng đã coi quan niệm này một sự thật hiển nhiên.

Để kiểm chứng giả định này, một nhóm các nhà nghiên cứu tại Đại học Limerick, Đại học Zurich và Trường Kinh doanh Cambridge Judge đã xem xét các kết quả nghiên cứu trong ba thập kỷ qua, từ năm 1995 đến năm 2023, tại 76 quốc gia với hơn 600.000 người tham gia. Và câu trả lời mà nhóm nghiên cứu tìm ra là: đúng, xét theo trung bình, phụ nữ thường đạt điểm cao hơn nam giới trong các nghiên cứu về cảm xúc.

Tuy nhiên, các tác giả cho rằng điều đáng quan tâm hơn là phụ nữ giỏi hơn ở khía cạnh nào của trí tuệ cảm xúc, và họ có thể phải chịu những thiệt thòi gì khi sở hữu thế mạnh này.

"Phụ nữ có trí tuệ cảm xúc. Còn đàn ông thì tưởng là mình có", Jochen Menges, giáo sư về lãnh đạo tại Đại học Cambridge (Anh) và Đại học Zurich (Thụy Sỹ), nhận xét trong một bài viết trên trang web của trường.

"Trong các bài kiểm tra đánh giá năng lực thực tế, phụ nữ có lợi thế về trí tuệ cảm xúc nói chung lớn hơn đáng kể so với nam giới. Tuy nhiên, trong các bài tự đánh giá, lợi thế này gần như không còn. Điều này cho thấy nhận thức của một người về bản thân và năng lực thực tế không tương đồng với nhau".

Nhóm nghiên cứu chưa thể giải thích nguyên nhân của sự chênh lệch này. Có thể nam giới đánh giá quá cao khả năng cảm xúc của mình, còn phụ nữ thì đánh giá thấp khả năng của họ, hoặc cả hai điều này cùng xảy ra.

"Những phát hiện của chúng tôi cho thấy các quan niệm phổ biến về năng lực cảm xúc của phụ nữ và nam giới thường quá khái quát", Mary Hausfeld, trợ lý giáo sư ngành quản trị tại Đại học Limerick (Ireland), nhận định.

Phụ nữ có nhiều cơ hội luyện khả năng nhận biết và phản ứng với cảm xúc của người khác

Theo TS Mary Hausfeld và TS Jochen Menges, trí tuệ cảm xúc là khả năng nhận diện, thấu hiểu và điều tiết cảm xúc của bản thân cũng như của người xung quanh. Khi xem xét từng thành tố của trí tuệ cảm xúc, nhóm nghiên cứu nhận thấy lợi thế của phụ nữ tập trung chủ yếu ở khía cạnh liên quan đến cảm xúc của người xung quanh. Cụ thể, nam giới và các bé trai nhìn chung đạt điểm cao hơn trong việc kiểm soát cảm xúc của bản thân, trong khi phụ nữ đạt điểm cao hơn trong việc điều tiết cảm xúc của người khác.

Điều này có nghĩa là phụ nữ nhạy bén hơn trong việc nhận ra người khác đang cảm thấy thế nào, hiểu tại sao họ có cảm xúc đó và giúp người khác điều tiết cảm xúc. Chẳng hạn, khi một đứa trẻ đột nhiên nổi cơn giận dữ; một đồng nghiệp trở nên lặng im sau khi bị mắng trong cuộc họp; hay khi một cuộc đàm phán trở nên căng thẳng, nữ giới thường nhận biết và xoa dịu những tình huống như vậy tốt hơn. Tuy nhiên, "nhiều người đàn ông cũng rất giỏi xử lý những tình huống như vậy, và cũng có nhiều người phụ nữ không giỏi việc này. Kết quả của chúng tôi chỉ là thống kê quy luật từ hàng trăm nghìn người, chứ không phải dự đoán về bất kỳ cá nhân cụ thể nào cả", nhóm nghiên cứu lưu ý trong bài viết trên The Conversation.

Vậy sự khác biệt này có đơn thuần là do yếu tố sinh học? "Chúng ta không thể hoàn toàn loại trừ vai trò của các yếu tố sinh học hoặc hormone. Tuy nhiên, hai xu hướng trong dữ liệu của chúng tôi lại cho thấy những nguyên nhân khác", TS Mary Hausfeld và TS Jochen Menges viết.

Thứ nhất, sự khác biệt về trí tuệ cảm xúc giữa nữ và nam ở trẻ em nhỏ hơn nhiều so với ở người trưởng thành. Thứ hai, khoảng cách này đã dần thu hẹp trong suốt ba thập kỷ được nghiên cứu. "Nếu trí tuệ cảm xúc là đặc điểm cố định ngay từ khi sinh ra, thì sự khác biệt sẽ khó cả thay đổi theo cách như vậy", nhóm nghiên cứu phân tích.

Mặc dù dữ liệu trong nghiên cứu không thể cho biết chính xác nguyên nhân dẫn nào đến những khác biệt này, song, xu hướng mà họ quan sát được cho thấy có khả năng đây là một năng lực được hình thành thông qua quá trình rèn luyện.

Một yếu tố có thể giúp giải thích sự khác biệt này là cách phụ huynh nuôi dạy con cái. Các nghiên cứu khác đã chỉ ra cha mẹ thường sử dụng từ ngữ diễn tả cảm xúc phong phú hơn khi trò chuyện với con gái so với con trai.

Trong khi các bé trai thường được định hướng phải kiểm soát cảm xúc bằng cách kìm nén chúng, các bé gái lại được khuyến khích suy nghĩ và bày tỏ cảm xúc của mình với người khác - và đây chính là dạng kỹ năng xã hội và cảm xúc mà phụ nữ có thế mạnh, nhóm nghiên cứu cho hay.

Nói một cách đơn giản, dường như ngay từ nhỏ, các bé gái đã có nhiều cơ hội hơn để rèn luyện khả năng nhận biết và phản ứng với cảm xúc của người khác. "Cũng giống như các kỹ năng được hình thành với sự lặp lại, chẳng hạn như học một ngôn ngữ mới hay làm quen với một nhạc cụ, bạn càng luyện tập nhiều thì kỹ năng đó càng trở nên tự nhiên", nhóm tác giả phân tích.

Trên thực tế, một bài tổng hợp năm 2019 trên 58 nghiên cứu cho thấy trí tuệ cảm xúc là dạng trí tuệ có thể được rèn luyện. "Giới tính dường như không ảnh hưởng đến hiệu quả của việc học cách nâng cao trí tuệ cảm xúc", TS Mary Hausfeld và TS Jochen Menges viết.

Theo các nhà nghiên cứu, đây là một tin tốt. Nếu trí tuệ cảm xúc là một kỹ năng có thể rèn luyện thay vì một đặc điểm cố định, thì khoảng cách giữa hai giới không phải là điều đã được định đoạt từ khi sinh ra. "Điều đó có nghĩa là nam giới cũng có thể hưởng lợi từ những kỹ năng cảm xúc này, chẳng hạn như trong đàm phán và môi trường làm việc", nhóm nghiên cứu cho biết.

Đừng coi trí tuệ cảm xúc là điều hiển nhiên

Tuy nhiên, vấn đề này cũng dẫn đến một hệ quả đáng lo ngại. Nếu khả năng thấu hiểu và xử lý cảm xúc của người khác ở phụ nữ không được công nhận là một kỹ năng mà bị xem là "bản tính vốn có của nữ giới", mọi người sẽ dễ coi đó là điều đương nhiên. Chẳng hạn, một nữ đồng nghiệp giỏi hòa giải mâu thuẫn sẽ dần được kỳ vọng sẽ luôn phải đứng ra giải quyết những tình huống căng thẳng. Cứ như vậy, một thế mạnh cá nhân có thể âm thầm biến thành nghĩa vụ mà họ phải gánh vác, nhưng không được ghi nhận và cũng không được trả công.

"Thực tế này diễn ra hằng ngày tại nơi làm việc. Các tổ chức được hưởng lợi khi nhân viên giúp xử lý căng thẳng trong nhóm, hỗ trợ đồng nghiệp đang chịu áp lực và hóa giải xung đột. Đây là những việc giúp cả nhóm phối hợp và làm việc hiệu quả hơn, nhưng gần như không bao giờ được ghi nhận trong các bản đánh giá hiệu suất công việc", TS Mary Hausfeld và TS Jochen Menges cho biết.

Từ những phát hiện của nghiên cứu, nhóm tác giả cho rằng cần phải có hai thay đổi thiết thực. Thứ nhất, người sử dụng lao động nên gọi tên và ghi nhận những đóng góp xử lý căng thẳng này, cả trong đánh giá hiệu suất công việc lẫn các quyết định thăng tiến. Thứ hai, cần đầu tư phát triển những năng lực đó cho toàn thể nhân viên.

Nguyên tắc tương tự cũng đúng ngoài môi trường công sở. Trong gia đình và các mối quan hệ bạn bè, có những người luôn nhớ khi bạn bè trải qua một tuần tồi tệ để chủ động hỏi han, nhận ra khi ai đó đột nhiên im lặng trong nhóm chat, hay thường xuyên hỏi thăm người thân về một ngày của họ. Những việc này cũng đòi hỏi thời gian và công sức, nhưng thường bị xem là điều hiển nhiên, chính vì người thực hiện dường như làm chúng một cách dễ dàng.

"Chúng tôi nói những điều trên không có nghĩa là phụ nữ không thực sự có thế mạnh về mặt trí tuệ cảm xúc", TS Mary Hausfeld và TS Jochen Menges giải thích. "Dữ liệu của chúng tôi cho thấy phụ nữ có lợi thế về năng lực cảm xúc. Tuy nhiên, nếu một thế mạnh được mặc định là khả năng bẩm sinh thay vì được rèn luyện, và được kỳ vọng là trách nhiệm của một giới thay vì được san sẻ với tất cả mọi người, thì đó không phải là một cách nhìn nhận tốt và không nên được duy trì".

Thêm vào đó, nam giới cũng có tiềm năng về trí tuệ cảm xúc nhưng chưa được khai thác hết. "Điều chúng ta chưa làm được là trao cho tất cả mọi người cơ hội và động lực tương tự để rèn luyện kỹ năng cảm xúc, cũng như giúp họ hiểu ngay từ đầu rằng trí tuệ cảm xúc là một năng lực đáng để phát triển", nhóm nghiên cứu nhận định.

Nhìn chung, kết quả nghiên cứu cho thấy việc đặt câu hỏi liệu nam giới hay phụ nữ có trí tuệ cảm xúc cao hơn là một cách tiếp cận quá đơn giản, bởi nó bỏ qua những khác biệt quan trọng trong cách định nghĩa và đo lường trí tuệ cảm xúc.

"Câu hỏi liệu phụ nữ hay nam giới có trí tuệ cảm xúc cao hơn là quá đơn giản", Jochen kết luận. "Cần phải đặt ra những câu hỏi tốt hơn, chẳng hạn như: chúng ta đang xem xét năng lực cảm xúc nào, đo lường bằng cách nào, hướng đến cảm xúc của ai và được quan sát trong bối cảnh nào? Đó là hướng đi mà khoa học hiện nay đang theo đuổi, và tôi khuyên các tổ chức cũng nên làm như vậy để đưa ra những quyết định tốt hơn".

Kim Dung tổng hợp