Khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và khí đốt vận chuyển bằng tàu biển trên toàn cầu thường đi qua eo biển Hormuz - tuyến đường thủy hẹp giáp Iran ở phía bắc và giáp Oman cùng Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất ở phía nam.
Tuy nhiên, tuyến đường này trên thực tế đã gần như bị đóng trong một tuần qua, làm gia tăng lo ngại về nguồn cung năng lượng và đẩy giá lên cao.
Trong thị trường năng lượng toàn cầu, chỉ cần nguy cơ gián đoạn cũng đủ khiến giá cả tăng vọt. Bởi vậy, khi Mỹ và Israel tấn công Iran, thị trường dầu mỏ toàn cầu đã rơi vào tình trạng căng thẳng.
Một tàu chở dầu qua eo biển Hormuz. Ảnh: Shutterstock.
Không giống hầu hết các mặt hàng khác, dầu mỏ - nguồn nhiên liệu với mật độ năng lượng cao - có khả năng định hình địa chính trị toàn cầu. Khoảng ba phần tư dân số thế giới sống tại các quốc gia phụ thuộc vào dầu nhập khẩu để chạy ô tô, xe tải và nhiều hoạt động khác. Việc kiểm soát nguồn cung dầu mỏ và cả khí đốt từ lâu đã được dùng như một đòn bẩy chính trị.
Bất kỳ sự gián đoạn nghiêm trọng nào đối với các tàu chở dầu ở vùng Vịnh đều có thể gây chấn động thị trường dầu toàn cầu và đe dọa sự ổn định kinh tế.
Quyền lực của dầu mỏ
Có thể thấy rõ sức mạnh của dầu mỏ trong lệnh cấm vận dầu năm 1973, khi các nước sản xuất dầu lớn ở Trung Đông cắt giảm nguồn cung nhằm gây áp lực thay đổi chính sách đối ngoại của Mỹ. Lúc này, giá dầu tăng gấp bốn lần, các nền kinh tế đình trệ và an ninh năng lượng gần như ngay lập tức trở thành vấn đề chính trị trọng tâm. Kể từ đó, Tổ chức Các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) - gồm nhiều quốc gia xuất khẩu lớn như A-rập Xê-út, Iran, Iraq, Kuwait, Venezuela... - đã nhiều lần phối hợp điều chỉnh nguồn cung để tác động đến giá dầu toàn cầu.
Ngày nay, các cơ chế kiểm soát có thể đã thay đổi, nhưng quyền lực bắt nguồn từ sự phụ thuộc vào dầu mỏ vẫn còn rất lớn. Ngay cả trước khi Mỹ tiến hành hành động quân sự, các lệnh trừng phạt kinh tế đối với những nhà sản xuất dầu lớn như Iran và Venezuela đã làm suy giảm nguồn cung và buộc thị trường năng lượng toàn cầu phải điều chỉnh lại các tuyến thương mại. Trong khi đó, căng thẳng tại những điểm nghẽn chiến lược như eo biển Hormuz khiến thị trường phải tính thêm phần bù rủi ro địa chính trị, qua đó đẩy giá năng lượng lên cao hơn.
Theo GS Hussein Dia - Đại học Công nghệ Swinburne, Úc - thị trường dầu mang tính dự báo tương lai, nghĩa là giá không chỉ phản ánh mối quan hệ cung - cầu ở thời điểm hiện tại mà còn phản ánh kỳ vọng về những gì có thể xảy ra tiếp theo.
Có thể thấy rõ điều này khi các cuộc tấn công vào Iran đã khiến giá dầu Brent - giá chuẩn quốc tế của dầu mỏ - vượt mức 119 USD/thùng vào ngày 9/3 - mức cao nhất kể từ năm 2022, dù sau đó đã giảm xuống còn 91,58 USD/thùng trong vài giờ sau khi Tổng thống Mỹ mô tả cuộc chiến với Iran là "gần như đã hoàn tất" trong một cuộc phỏng vấn với CBS News.
Các nhà phân tích cho rằng nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị đóng, giá dầu có thể tăng lên gần 150 USD/thùng, vượt mức kỷ lục 145,29 USD/thùng từng được thiết lập vào tháng 7/2008, theo The Guardian.
"Vì giá dầu mang tính toàn cầu, bất ổn chính trị ở bất kỳ nơi nào cũng có thể gây hậu quả kinh tế ở khắp mọi nơi", GS Hussein Dia cho biết trong bài viết trên The Conversation.
Năng lượng tái tạo có thể thay đổi cục diện
Trong bối cảnh căng thẳng quốc tế gia tăng, các quốc gia đều đang đẩy nhanh kế hoạch giảm phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu và tăng cường an ninh năng lượng.
Trung Quốc - quốc gia phải nhập khẩu phần lớn lượng dầu sử dụng, trong đó có lượng đáng kể từ Trung Đông - đang đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang xe điện. Năm ngoái, xe điện chiếm 50% số xe mới tại Trung Quốc và 12% tổng số xe lưu hành.
Dù Trung Quốc vẫn tăng nhập khẩu dầu vào năm ngoái nhưng phần lớn là để tích trữ trong bối cảnh bất ổn toàn cầu, chứ không phải để phục vụ giao thông vận tải, theo GS Hussein Dia.
Ở một số nước đang trong bối cảnh đặc biệt, bị cấm vận như Cuba hay trong chiến tranh như Ukraine, quá trình tự chủ năng lượng đang diễn ra nhanh.
Tại Cuba, áp lực từ Mỹ đã làm nguồn cung dầu sụt giảm mạnh, gây ra tình trạng mất điện thường xuyên và nhiều xe hơi phải nằm yên vì thiếu nhiên liệu. Để ứng phó, chính quyền và doanh nghiệp nước này đã tăng cường nhập khẩu tấm pin mặt trời từ Trung Quốc, với số lượng nhập khẩu tính đến tháng 4/2025 tăng 34 lần so với cùng kỳ năm trước. Lượng xe điện nhập khẩu tại Cuba cũng đang tăng mạnh.
Thay đổi lớn này không xuất phát từ ý thức hệ mà từ nhu cầu cấp bách trong thực tế. Một nhà kinh tế của Cuba đã nói với The Economist rằng: "Có thể Cuba đang trải qua quá trình chuyển đổi năng lượng nhanh nhất thế giới."
Năng lượng tái tạo cũng không đòi hỏi phải giao dịch theo cách tập trung toàn cầu như dầu mỏ mà có thể được sản xuất tại địa phương và ngày càng phân tán ở nhiều cơ sở nhỏ hơn.
Đó cũng lý do Ukraine đã đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo nhanh nhất có thể khi cơ sở hạ tầng năng lượng và các nhà máy điện của họ bị tên lửa của Nga nhiều lần nhắm vào. Một chuyên gia năng lượng Ukraine nói với trang Yale360 rằng chỉ một tên lửa cũng đủ để "phá hủy" một nhà máy điện than, nhưng có thể cần tới 40 tên lửa mới xóa sổ được một trang trại điện gió.
"Hệ thống sản xuất điện phân tán có khả năng chống chịu tốt hơn và khó bị phá hủy hơn nhiều. Việc một trang trại điện bị phá hủy cũng sẽ không làm sụp đổ toàn bộ lưới điện", GS Hussein Dia giải thích.
Cũng theo GS Hussein Dia, điện khí hóa giao thông vận tải là một trụ cột quan trọng trong các cách tiếp cận mới đối với an ninh năng lượng. Xe điện sử dụng điện được sản xuất trong nước sẽ giúp giảm sự phụ thuộc vào thị trường dầu mỏ toàn cầu.
Chính sách năng lượng cũng là chính sách an ninh
Năng lượng tái tạo không hoàn toàn loại bỏ rủi ro địa chính trị. Chẳng hạn, lưới điện cũng có thể phải đối mặt với các cuộc tấn công mạng, hay chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng cũng tạo ra những sự phụ thuộc mới. Thêm vào đó, phần lớn hoạt động sản xuất tấm pin mặt trời, pin và xe điện hiện nay đang tập trung tại Trung Quốc, tiềm ẩn một nguy cơ "phụ thuộc" khác.
Tuy nhiên, có một khác biệt mang tính cấu trúc rõ ràng. Các hệ thống năng lượng phân tán khó bị thao túng thông qua các "điểm nghẽn" nguồn cung như dầu mỏ. Khi đã được lắp đặt, các tấm pin mặt trời có thể tạo ra năng lượng ngay tại chỗ.
Trong nhiều thập kỷ qua, dầu mỏ đã định hình nền chính trị toàn cầu vì đây là nguồn năng lượng dễ vận chuyển, được giao dịch rộng rãi trên thị trường quốc tế và tập trung trữ lượng ở một số ít quốc gia. Giảm phụ thuộc vào dầu mỏ thường được nhìn nhận như một chính sách khí hậu, nhưng trên thực tế, nó còn gắn liền với vấn đề an ninh năng lượng và an ninh quốc gia. Khi tiêu thụ dầu giảm, các quốc gia có thể tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc về nguồn cung và hạn chế ảnh hưởng từ các nước xuất khẩu dầu.
"Cuộc khủng hoảng Iran có thể không dẫn đến việc giá dầu tăng kéo dài. Nguồn cung có thể được điều chỉnh và thị trường có thể ổn định trở lại. Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo có lẽ sẽ phải xem xét lại mức độ phụ thuộc của đất nước mình vào dầu mỏ trong một thế giới đang ngày càng bất ổn như hiện nay", GS Hussein Dia viết trong bài báo trên The Conversation.
Mỹ Hạnh tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
The strikes on Iran show why quitting oil is more important than ever. The conversation. https://theconversation.com/the-strikes-on-iran-show-why-quitting-oil-is-more-important-than-ever-277192
Oil prices drop sharply after Trump moves to reassure markets over Iran war. The Guardian. https://www.theguardian.com/business/2026/mar/10/oil-prices-drop-trump-iran-war
How high could oil prices go – and what might the global economic fallout be? The Guardian. https://www.theguardian.com/business/2026/mar/09/how-high-could-oil-go-and-what-might-the-global-economic-fallout-be