 |
Anh Viên Hồng Quang (bên trái) và người bạn thân "cực kỳ nghị lực" - người tạo cảm hứng rất lớn cho anh vượt qua những khó khăn trong quá trình làm việc. Nguồn: NVCC
Đầu năm 2020, một đoạn video về Chủ tịch Hồ Chí Minh trả lời phóng viên của Cơ quan Radio và Truyền hình Pháp (ORFT) vào tháng 6/1964 – khi cuộc kháng chiến chống Mỹ đang diễn ra ác liệt – bỗng nhiên trở nên "viral", thu hút hàng chục triệu lượt xem, hàng chục tờ báo và kênh truyền hình ở Việt Nam nói về nó. Lí do là đoạn phim này được tô màu và tăng độ phân giải hình ảnh, âm thanh, khiến người xem tưởng như sự việc mới chỉ xảy ra gần đây. Bản gốc của bộ phim vốn do Viện Nghe nhìn Pháp (INA) lưu trữ, thực ra đã được dịch và lưu hành trên Internet nhiều năm trước, nhưng vẫn trầm lắng, còn ít người biết tới.
Đứng đằng sau đoạn phim được tái tạo màu đó là anh Viên Hồng Quang (SN 1995), từng là sinh viên khoa Công nghệ thông tin, Đại học Bách khoa Hà Nội. Không muốn đi theo con đường làm lập trình mạng nhưng lại bị cuốn hút bởi những tư liệu lịch sử từ khi còn nhỏ, anh bước vào một lĩnh vực đầy mới mẻ: ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tô màu, cải tiến, tạo ra những bản phái sinh sống động từ những tấm ảnh và những bộ phim tài liệu về Việt Nam.
Dự án của anh – "Lịch sử thường thức" ra đời năm 2019, đến nay đã làm việc với tổng cộng 6.000 bức ảnh, bộ phim, video, và mọi người đều có thể chiêm ngưỡng các sản phẩm từ chúng trên các nền tảng mạng xã hội như Youtube, Facebook và TikTok.
Trong số đó, các phiên bản tái tạo từ bức tranh tường khổ lớn "Thăng đường nhập thất" của Victor Tadieu, Hiệu trưởng đầu tiên của Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, và hai phim dài là "Hà Nội trong mắt ai" của đạo diễn Trần Văn Thủy và "Vĩ tuyến 17 – Chiến tranh nhân dân" của đạo diễn Hà Lan Joris Ivens đã được trình chiếu trước đông đảo công chúng.
 |
Bức ảnh trang phục của Nam Phương Hoàng hậu được Viên Hồng Quang tô màu. Nguồn: NVCC
Viên Hồng Quang bỏ ngang khi đang học năm thứ ba đại học, đi làm một thời gian rồi dịch COVID-19 ập tới. "Đó là thời điểm mà tôi lại nghiên cứu về học máy và trí tuệ nhân tạo giống như một cách để giết thời gian", anh nói.
Tình cờ trong quá trình đó, anh Viên Hồng Quang bắt gặp một dự án nghiên cứu về việc tô màu cho những bức ảnh trắng đen của một người nước ngoài. "Tôi nghĩ việc tô màu cho những bức ảnh này rất thú vị, bởi vì thế kỉ trước của Việt Nam là một thế kỉ biến động. Từ rất nhiều bức ảnh quý, đoạn phim quý sẽ có những câu chuyện rất hay..."
Giờ đây, đó không chỉ là một thú vui, một "nghề tay trái" mà anh Viên Hồng Quang đã xác định đây là một công việc dài hơi và nghiêm túc.
Công cụ quyền năng
Thời điểm anh bắt đầu thực hiện dự án cũng là lúc AI có bước phát triển bùng nổ, mang tới "một cuộc cách mạng rất lớn trong ngành phục chế tư liệu phim và ảnh ở Việt Nam", mà trước hết là giúp anh đạt được một hiệu suất đáng nể.
"Đơn cử như một tháng Viện Phim Việt Nam phục chế được khoảng 10 phút phim, tuy nhiên một tháng, một mình tôi có thể làm được cả một bộ phim dài gần hai tiếng", anh Viên Hồng Quang cho biết.
Theo phương pháp truyền thống, nếu muốn chỉnh sửa, can thiệp, tô màu một bộ phim, một người phải làm việc trên từng khung hình. Mỗi giây của một bộ phim trung bình được tạo thành từ khoảng 30 khung hình và một bộ phim dài 2 tiếng sẽ có hàng trăm nghìn khung hình.
Kể cả hiện nay, khi nhiều phim được chuyển sang định dạng số, cho phép nhiều thao tác chỉnh sửa có thể rút ngắn và đơn giản hóa thì khối lượng công việc vẫn cực kì lớn. Trong khi đó, khi áp dụng AI, dựa trên việc học từ các kho dữ liệu lên đến hàng chục ngàn tấm ảnh đa dạng về bối cảnh đời sống, con người, thời đại, phần mềm AI sẽ tự xác định được các vật thể, chất liệu cơ bản, phổ biến và tự động phủ màu: chẳng hạn như bầu trời màu lam, lá cây màu lục, bàn ghế gỗ màu nâu...
 |
Cố Giáo sư Tôn Thất Tùng và các y bác sỹ - ảnh do Viên Hồng Quang phục chế. |
Dĩ nhiên, vẫn có những chi tiết AI không đủ dữ liệu để học và vì vậy không thể tự xác định màu mà cần con người phải "vẽ thủ công". Anh Viên Hồng Quang cho rằng, đây chỉ chiếm 10-20% khối lượng công việc nhưng lại là công đoạn tốn nhiều thời gian công sức nhất.
Anh lấy ví dụ về một bức ảnh trang phục của Nam Phương Hoàng hậu mà anh đã tô màu gần đây, trong đó chưa một mô hình AI nào có thể xử lý được những màu sắc của các hoa văn, chi tiết trên trang phục nếu chỉ có dữ liệu đối chiếu là một vài hình ảnh từ trên mạng. Anh vì vậy phải dày công nghiên cứu các trang phục vua chúa triều Nguyễn để tinh chỉnh lại màu sắc các chi tiết cho chân thực và khách quan nhất có thể.
Tuy nhiên, kể cả phải tô màu thủ công, con người cũng không phải làm việc trên từng khung hình mà chỉ cần "làm mẫu" trên khung hình đầu tiên – keyframe của mỗi cảnh phim. Từ keyframe đó, AI sẽ tự suy luận để tô tiếp phần thời gian còn lại của cảnh phim.
Công việc nâng cấp một bộ phim cũ để lại sao cho người xem trầm trồ, cảm thấy không khác gì một bộ phim được quay dựng đương thời còn nhiều công đoạn khác như xử lý nhiễu, xước, bụi, các hiệu ứng nhấp nháy để có một thước phim tương đối "sạch sẽ" cho đến tăng độ phân giải để có được những cảnh phim rõ nét, sống động. Anh Viên Hồng Quang phải thiết kế một quy trình với 10 phần mềm trí tuệ nhân tạo kết hợp với nhau để tạo thành một mạch công việc (workflow) hoàn chỉnh.
Gần đây, anh Viên Hồng Quang còn đang thử nghiệm cả việc tái tạo, phục dựng âm thanh nền cho các bức ảnh và phim. Khi đó, còn cần thêm cả các phần mềm trí tuệ nhân tạo có khả năng phân tích hình ảnh, chuyển động, văn bản để tạo ra âm thanh tương ứng.
"Vượt ngàn chông gai"
Tưởng như với các công cụ AI đắc lực như vậy, anh Viên Hồng Quang chẳng gặp mấy khó khăn trong việc tái dựng, hiện đại hóa những bộ phim đến từ quá khứ. Nhưng hóa ra khó khăn nằm ở khâu mà ít ai ngờ đến: Tiếp cận tư liệu, tài liệu gốc để có thể tái dựng, đặc biệt là các tư liệu phim chất lượng cao.
Anh nhớ lại vô vàn khó khăn mình đã trải qua để tiếp cận được bản chất lượng tốt của bộ phim "Hà Nội trong mắt ai" mà anh đã tái tạo màu. Kể cả khi có được sự trợ giúp của chính đạo diễn Trần Văn Thủy, rồi "chạy đi chạy lại" giữa Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương (đơn vị chủ quản của bộ phim), Viện Phim Việt Nam (nơi lưu giữ bộ phim) và Cục Điện ảnh, "mọi thứ vẫn dậm chân tại chỗ".
Cuối cùng, anh phải chấp nhận sử dụng một bản phim lấy từ trên mạng làm tư liệu. Anh hy vọng sẽ có các hình thức hợp tác phù hợp để những người như anh có thể tiếp cận được những nguồn tư liệu chất lượng.
Trò chuyện với Khoa học & Phát triển, đạo diễn Trần Văn Thủy không khỏi xót xa khoảng thời gian đó: "Tôi cảm thấy cậu ấy cô đơn quá, cứ một mình chèo chống tự thực hiện những ý tưởng này". 95% kinh phí từ những dự án hiện tại của anh Viên Hồng Quang đều từ tiền túi cá nhân. Phần còn lại là đến từ đóng góp của cộng đồng.
 |
Bộ phim tài liệu "Vỹ tuyến 17: Chiến tranh nhân dân" được Viên Hồng Quang phục chế màu. Ảnh: tư liệu |
Quá trình tái tạo các tư liệu lịch sử, các bộ phim không phải là công việc kỹ thuật đơn thuần mà đòi hỏi người làm phải hiểu rõ về nội dung của bộ phim, hình dung được tương đối không gian, không khí, con người, sinh hoạt của thời kì đó. Nhiều phim tài liệu anh Viên Hồng Quang tiếp cận được đều dùng tiếng Pháp, Tây Ban Nha, Ý... – những thứ tiếng anh không thành thạo. Nhiều chi tiết trong những cảnh phim ngày xưa cũng hoàn toàn xa lạ với anh.
"Bản thân tôi cũng như những người trẻ bây giờ đều được sinh ra trong hòa bình và sống khá đầy đủ nên không thể nào biết được những đồ dùng ngày xưa trông ra sao, màu sắc thế nào. Để có thể chỉnh sửa màu sắc một cách khách quan nhất, ví dụ cái cày, cái bừa, cái đèn bão..., nếu không hỏi và không có người gợi ý, kể, mô tả thì hoàn toàn mình không thể biết được. Nếu không có những thông tin này thì những chi tiết đó sẽ mờ nhạt hơn rất nhiều và vô hình trung làm giảm chất lượng của bộ phim mình đang làm", anh Viên Hồng Quang chia sẻ.
Với anh, được làm việc với đạo diễn Trần Văn Thủy và gần đây là đạo diễn Xuân Phượng – người phiên dịch trong quá trình thực hiện bộ phim "Vĩ tuyến 17 – Chiến tranh nhân dân" là một sự may mắn. Những chia sẻ của họ "khiến tôi suy nghĩ rất nhiều làm sao truyền tải được những bối cảnh như thế để làm tăng giá trị cho bộ phim", anh cho biết.
Phục chế hay phục dựng?
Nhiều người, phương tiện truyền thông và bản thân cả anh Viên Hồng Quang đôi khi gọi công việc của anh đang làm là "phục chế". Nhưng các chuyên gia trong lĩnh vực này lại có một cái nhìn khác.
Ông Martino Cipriani, giảng viên Sản xuất Phim Kỹ thuật số, Khoa Truyền thông và Thiết kế, trường ĐH RMIT Việt Nam, chia sẻ rằng công việc phục chế ít hào nhoáng và nghiêm cẩn, tiết chế, kỉ luật hơn công việc mà anh Viên Hồng Quang đang làm rất nhiều.
"Những tư liệu hình ảnh như phim là công nghệ duy nhất có thể ghi lại chân thực cuộc sống. Từ quan điểm đạo đức nghề nghiệp, người phục chế cần phải giữ nguyên, kể cả những yếu tố tưởng như giới hạn tính nghệ thuật của bộ phim như nước phim trắng đen và độ phân giải thấp", ông Cipriani nói. Thậm chí các kho lưu trữ trên thế giới còn phản đối việc tô màu phim: "Bởi đó là tài liệu lịch sử, chúng ta không nên điều chỉnh gì hết".
Ông Martino Cipriani coi những sản phẩm của anh Viên Hồng Quang là sản phẩm phái sinh, sản phẩm nâng cấp, sản phẩm đã chỉnh sửa và cần phải minh bạch điều đó với người xem.
Ngoài ra, ông ủng hộ những gì anh Viên Hồng Quang đang thực hiện: "Nhiều phim tài liệu trên Netflix hiện nay đều được người ta tăng độ phân giải, thay đổi màu sắc từ những bản phim cũ. Điều đó đang xảy ra, và sẽ ngày càng trở nên phổ biến. Đó có phải là điều đúng đắn không? Theo quan điểm của tôi, nó không có gì sai. Nếu để thu hút thêm khán giả, bạn có thể làm điều đó với một số tư liệu".
Ông cũng cho rằng kho lưu trữ của Việt Nam, hiện nay đang sở hữu những bộ phim có chất lượng cao, được bảo quản ở điều kiện rất tốt, cần phải trao quyền tiếp cận tới nhiều người hơn.
Hiện tại, anh Viên Hồng Quang đã tìm được kinh phí để tái tạo lại màu cho bộ phim tài liệu "Việt Nam trên đường thắng lợi" do đạo diễn Liên Xô Roman Karmen thực hiện năm 1954, nhằm "ghi lại những hình ảnh tuyệt vời nhất của Hà Nội 70 năm trước khi đoàn quân trở về sau những năm kháng chiến". Đây cũng là gợi ý của đạo diện Trần Văn Thủy và anh Viên Hồng Quang mong muốn có thể hoàn thành và chiếu bộ phim trong năm nay nhân kỷ niệm 80 năm ngày Quốc khánh Việt Nam.
Bài đăng KHPT số 1330 (số 6/2025)
Trà My