Tăng trưởng GDP bình quân đầu người chậm lại, ảnh hưởng mức sống toàn cầu

Theo The Economist, năm 2014, số người sống tại các quốc gia thuộc nhóm này vào khoảng 1,1 tỷ người. Đến năm 2024, con số đã tăng gấp ba lần, lên 3,3 tỷ người. Đáng chú ý, hơn 730 triệu người trong số nói trên sống tại những nước có GDP bình quân đầu người giảm.

Số quốc gia/vùng lãnh thổ thuộc nhóm GDP bình quân đầu người tăng trưởng thấp hoặc không tăng trưởng cũng tăng từ 68 vào năm 2014 lên 80 trong cùng giai đoạn. Không chỉ các nước nghèo như Congo, nhiều nền kinh tế lớn và đa dạng như Đức, Trung Quốc, Nga, Brazil, Canada cũng nằm trong nhóm có tốc độ tăng GDP bình quân đầu người chậm lại đáng kể.

Mỗi nước đều có vấn đề riêng của mình, từ nhân khẩu học đến quản lý kinh tế yếu kém, nhưng nhìn chung đều phải đối mặt với những rủi ro giống nhau. Mức sống trì trệ làm lung lay niềm tin suốt nhiều thập kỷ rằng thế hệ sau sẽ sống tốt hơn thế hệ trước.

Động lực tăng trưởng suy yếu

Chẳng hạn ở Đức, năng suất lao động hầu như không tăng trong giai đoạn 2014-2024, trong khi nước này tiếp nhận người nhập cư từ những nơi như Syria. Thu nhập thực tế bình quân của người Đức chỉ tăng 0,6% mỗi năm. Trong thập kỷ trước đó, con số này là 1,5%, bất chấp cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu và nguy cơ sụp đổ của khu vực đồng euro. Tại Canada, nơi dân số tăng nhanh hơn GDP, tỷ lệ thất nghiệp đã tăng gần một điểm phần trăm trong năm 2024, chủ yếu do làn sóng người mới đến làm tăng lực lượng lao động.

Trong khi đó, nhiều quốc gia đang phát triển giàu tài nguyên vẫn chưa phục hồi sau khi giai đoạn bùng nổ hàng hóa cơ bản kết thúc vào năm 2014. Đà tăng thu nhập tại những nền kinh tế xuất khẩu thành công như Uruguay và Chile gần như đã chững lại. Người dân Mỹ Latinh bình quân hiện chỉ khá giả hơn đôi chút so với một thập kỷ trước. Ở khu vực phía nam sa mạc Sahara, thu nhập bình quân đầu người đã giảm 3,4%. Tại Angola, quốc gia xuất khẩu nhiều dầu mỏ và kim cương, GDP bình quân đầu người giảm một phần tư.

Tình hình kinh tế của một số nền kinh tế mới nổi có dân số đông cũng xấu đi. Trong nhóm BRIC (Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc), chỉ có Ấn Độ thoát khỏi xu hướng tăng trưởng GDP bình quân đầu người chậm lại. Tốc độ tăng của Trung Quốc trong giai đoạn 2014-2024 chỉ bằng một nửa so với giai đoạn 2004-2014, tức 5,5% so với 9,4%. Niềm hưng phấn trước triển vọng tăng trưởng bắt kịp các nước phát triển nhờ công nghiệp chế tạo nay lùi bước trước sức mua trong nước giảm sút. Tại Nga, mức tăng GDP bình quân đầu người hiện chưa bằng một nửa so với trước đây, khoảng 1,57% so với 3,31% - mặc dù dân số giảm khiến mẫu số trong phép tính bình quân nhỏ đi.

Việt Nam nằm trong số ít nước giữ nhịp tăng GDP bình quân đầu người hai thập kỷ

Tuy nhiên, Việt Nam không nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ tăng GDP bình quân đầu người chững lại hoặc giảm một nửa như The Economist mô tả. Ngược lại, Việt Nam là một trong số ít nền kinh tế đang phát triển giữ được tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người cải thiện trong hai thập kỷ qua - trung bình 5,10% trong giai đoạn 2014-2024, cao hơn so với 4,91% trong giai đoạn 2004-2014 trước đó. Triển vọng kinh tế và thu nhập ở đây vẫn trong thời kỳ lạc quan.

Xu hướng giảm tốc trên toàn cầu không chỉ thể hiện ở GDP bình quân đầu người. Báo cáo của OECD năm 2026 cho thấy tốc độ tăng năng suất lao động trung vị hằng năm tại các nước thành viên - đo bằng GDP trên mỗi giờ làm việc - đã giảm từ 2% trong giai đoạn 2001-2007 xuống còn 0,8% trong giai đoạn 2020-2024. Năng suất lao động vốn là một trong những động lực quan trọng giúp tăng thu nhập và cải thiện mức sống. Khi năng suất trì trệ, các nền kinh tế ngày càng khó duy trì mức cải thiện đời sống như những thập kỷ trước [2].

Trên toàn thế giới, tốc độ tăng năng suất lao động đang giảm mạnh hơn [3] (xem bảng).

Hệ quả tâm lý xã hội

Quan điểm của con người về sự cải thiện về đời sống vật chất ảnh hưởng đến việc ai được bầu làm lãnh đạo (ở những nơi có bầu cử), cũng như mức độ nỗ lực làm việc và quyết định sinh bao nhiêu con (ở mọi nơi).

Năm 2006, Benjamin Friedman, nhà kinh tế học tại Đại học Harvard, lập luận rằng mức sống ngày càng tăng sẽ thúc đẩy sự ổn định chính trị, chế độ trọng dụng nhân tài và nhiều giá trị tích cực khác. Tăng trưởng kinh tế chậm có thể dẫn đến kết quả ngược lại, đặc biệt đối với những người đang ở giai đoạn đầu của sự nghiệp hoặc mới bắt đầu kiếm được tiền.

Theo The Economist, một trong những hệ quả của tăng trưởng GDP bình quân đầu người chậm lại, khiến mức sống và triển vọng cải thiện đời sống của người dân trở nên kém sáng sủa, là tâm lý "hoài niệm về quá khứ". Năm 2025, Justin Gest thuộc Đại học George Mason cùng các cộng sự đã khảo sát gần 20.000 người tại 19 quốc gia châu Âu. Kết quả, ít nhất 2/5 số người được hỏi cho rằng thế hệ của họ chịu thiệt thòi về kinh tế.

Tại Trung Quốc, khảo sát của công ty tư vấn Oliver Wyman cho thấy hơn một nửa người thuộc thế hệ Z (sinh trong khoảng năm 1995-2010) lo ngại về triển vọng có được cuộc sống tốt đẹp hơn. Trong khi đó, khảo sát của Pew Research Center năm 2015 chỉ ra rằng 72% người Trung Quốc sinh vào cuối thập niên 1980 đánh giá tốt về tình hình tài chính cá nhân, và 96% cho rằng mức sống hiện tại của họ cao hơn mức sống của cha mẹ ở cùng độ tuổi.

Tâm lý hoài niệm có thể đi kèm với sự thờ ơ và xu hướng rút lui khỏi đời sống xã hội. Theo một cuộc khảo sát năm 2024 với người Nga trong độ tuổi 18-34, dù 82% tự hào khi là công dân Nga, chỉ 5% quan tâm đến các vị trí việc làm cho chính phủ.

Dựa trên các cuộc khảo sát tại Trung Quốc vào năm 2004, 2009, 2014 và 2023, các nhà khoa học thuộc Đại học Stanford và Đại học Harvard thực hiện một nghiên cứu, kết quả cho thấy niềm tin vào giá trị của sự chăm chỉ giảm đáng kể. Năm 2023, chỉ 28,3% người được hỏi tin rằng nỗ lực luôn được đền đáp - so với 62,3% vào năm 2014. [4]

Trung Quốc hiện đối mặt với những vấn đề xã hội như "nội quyển" (Neijuan) - hay tình trạng cạnh tranh ngày càng khốc liệt, buộc mọi người phải nỗ lực nhiều hơn nhưng không đem lại lợi ích tương xứng. Trong một số ngành nghề, đặc biệt là công nghệ, văn hóa làm việc kéo dài và thường xuyên tăng ca khiến người lao động chịu áp lực lớn mà vẫn không thể thăng tiến hay nâng cao thu nhập. Tình trạng này dẫn đến tâm lý mất phương hướng, hoài nghi vào cuộc sống.

Mức độ cạnh tranh trên thị trường lao động đã đạt đến đỉnh điểm, đặc biệt với nhóm thanh niên tốt nghiệp đại học. Theo nghiên cứu được The Economist dẫn lại, khoảng 2/5 số người Trung Quốc thất nghiệp trong độ tuổi 23-28 có bằng đại học. Dù sở hữu trình độ học vấn cao, nhiều người trẻ vẫn gặp khó khăn trong tìm kiếm việc làm và cơ hội phát triển nghề nghiệp phù hợp.

Để đối phó với áp lực "nội quyển", một bộ phận thanh niên Trung Quốc lựa chọn rút lui khỏi cuộc đua thành tích, biểu hiện qua những xu hướng như "nằm phẳng" (Tangping), tức từ chối làm việc quá sức và chỉ làm mức tối thiểu) và "buông xuôi" (Bailan), tức ngừng nỗ lực khi không còn thấy hy vọng). Các nghiên cứu xã hội học và tâm lý học chỉ ra rằng đây không đơn thuần là sự "lười biếng", mà là một cơ chế tự vệ tâm lý của thế hệ trẻ trước tình trạng quá tải kỳ vọng và sự thiếu hụt cơ hội vươn lên [5].

Tại Hàn Quốc, báo cáo Ipsos Flair 2025 ghi nhận thế hệ Z có xu hướng hoài niệm về quá khứ và bi quan về tương lai hơn các thế hệ lớn tuổi. Xu hướng này diễn ra trong bối cảnh nền kinh tế Hàn Quốc tăng trưởng chậm lại, còn người trẻ phải đối mặt với những bất định kinh tế, khi kỳ vọng về sự độc lập tài chính của họ khó biến thành hiện thực [6].

Ở một số nước phương Tây, sự thờ ơ với sự nghiệp của giới trẻ có thể song hành với trạng thái chính trị. Nghiên cứu của Ferwerda và các cộng sự năm 2025 cho thấy những người Tây Âu có cảm giác bị thiệt thòi về kinh tế, chính trị hoặc vị thế xã hội khi so sánh với quá khứ có xác suất bỏ phiếu cho các đảng dân túy cao hơn 57 điểm phần trăm so với những người không có cảm giác này [7].

Nghiên cứu của Ruth Dassonneville thuộc Đại học KU Leuven (Bỉ) chỉ ra tăng trưởng kinh tế chậm có thể dẫn đến tình trạng cử tri dao động. Cụ thể, cử tri có xu hướng thay đổi lựa chọn giữa các đảng phái và quy trách nhiệm cho các đảng cầm quyền/chính phủ đương nhiệm về tình trạng kinh tế đi xuống [8].

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh, bất ổn chính trị có nguy cơ trì níu tăng trưởng kinh tế, tạo thành một vòng lặp. Nếu không được giải quyết, vòng luẩn quẩn này có thể khiến ngày càng nhiều quốc gia gặp khó khăn trong việc duy trì tăng trưởng và cải thiện mức sống trong thập kỷ tới.

Phong Du tổng hợp