Thất bại, 'người bạn thật thà' cho chúng ta biết mình là ai

Hoàng tử trẻ nọ được cha mình, "vua của các vị vua", yêu cầu đến Ai Cập để tìm "một viên ngọc trai độc nhất nằm giữa cả một bể những con rắn đang rít phù phù". Khi đến nơi, lúc ở trên bờ chờ cơ hội giật lấy viên ngọc trai từ lũ rắn, chàng bị những người Ai Cập quyến rũ: "họ như bỏ bùa mê thuốc lú vào ta, họ bắt ta ăn thức ăn của họ". Hoàng tử chìm vào "một giấc ngủ sâu" và quên hết mọi thứ: chàng từ đâu đến, ai cử chàng đến đây và vì mục đích gì. Vua cha đã gia ân cho chàng và gửi lời nhắn: "Hãy nhớ đến viên ngọc trai, lý do con đến Ai Cập". Thế là đủ để chàng trai bừng tỉnh, nhớ lại tất cả và lấy được viên ngọc trai, trở về.

Bài thơ Tụng ca ngọc trai từ sách Thánh Thomas liệt truyện được Costica Bradatan kể lại trong cuốn Ngợi ca sự thất bại: Bốn bài học về lòng khiêm hạ, có thể là một ẩn dụ cô đọng về hành trình của chúng ta trong cuộc đời, một hành trình đi tìm ý nghĩa và lạc lối dường như là chuyện tất yếu. Chỉ có điều, khác với nhân vật trong bài thơ, chúng ta không còn có ai dẫn đường mà phải tự tìm lối cho mình, mà như tác giả viết: "Chẳng có gì dẫn lối ta ngoài sự thất bại".

Sự quyến rũ của thành công

Có lẽ nhiều cuốn sách phát triển bản thân (self-help) đã nói đến quan niệm này rồi: nếu thất bại quan trọng thì cũng chỉ vì nó là bước đệm, là bài học cốt để đi đến thành công. Chừng nào chưa thất bại thì chừng ấy bạn khó mà thành công, chỉ cần cố gắng hết sức thì bạn sẽ được giàu có, danh tiếng, địa vị - những thành quả quyến rũ đến mức gần như trở thành mục đích sống. Câu hỏi nên được đặt ra để đối thoại với những diễn ngôn này về thành công là: Có sao không nếu ta xem nó là đích đến của cuộc đời? Sẽ phải đánh đổi những gì để nhận lấy phần thưởng ấy? Liệu nó có thực sự đáng giá không?

Để lý giải tại sao lại có nỗi sợ thất bại và thèm khát thành công đến thế trong xã hội, Costica Bradatan, triết gia và học giả gốc Romania, đã nhìn xuyên qua thuyết tiền định, chủ nghĩa tư bản hiện thời, và bản năng khu biệt.

"Tôi có phải người được chọn không?" "Làm sao tôi có thể chắc chắn mình là người được chọn?" Những câu hỏi này phản ảnh sự tôn thờ thuyết tiền định: trong số tất cả chúng ta chỉ một ít người tinh hoa được chọn để trở nên ưu tú hơn hẳn phần còn lại. Chủ nghĩa tư bản hiện thời đưa ra câu trả lời bằng một công cụ tưởng chừng khách quan nhưng thao túng tinh vi: các bảng xếp hạng. Còn bản năng khu biệt có sẵn bên trong mỗi người góp phần tô đậm mong muốn khác biệt và vượt trội so với kẻ khác. Bản hòa âm này đặt tất cả vào tình thế làm việc trối chết để được công nhận và yên tâm về giá trị của mình, hoặc bị phủ nhận và gạt bỏ.

Nghịch lý ở chỗ, càng cố chứng minh giá trị của mình qua thành công, con người càng khó thoát khỏi nỗi sợ thất bại. Trong cuốn sách, Bradatan hình dung thất bại qua các chiều kích vật lý, chính trị, xã hội, và sinh học, như bốn vòng tròn đồng tâm. Những vòng tròn ngày càng co dần lại và dồn ép ta ngay tại vòng tròn cuối cùng: cái chết, một thất bại hiển nhiên nhất mà không ai có thể tránh khỏi hay vượt qua. Thế nhưng, thay vì giúp ta nhìn thẳng vào giới hạn của bản thân, trải nghiệm thất bại lại khiến ta càng bám víu vào thành công. Nó cho ta ảo tưởng rằng mình có thể kiểm soát cuộc sống thông qua của cải, thành tích, sự nổi tiếng - những quả ngọt mà một khi nếm thử dễ khiến ta mê đắm.

Tác giả phơi bày tấn kịch mà chúng ta rơi vào: "Sự thèm khát không bao giờ thỏa mãn đối với thành công về phương diện xã hội, nỗi ám ảnh bởi những thứ hạng và sự đánh giá, sự thôi thúc chúng ta về việc phải kiếm nhiều tiền hơn nữa để có thể tiêu nhiều hơn, nhiều hơn nữa cuối cùng sẽ đẩy chúng ta đến chỗ khánh kiệt - cả về đạo đức, tinh thần và thậm chí vật chất. Nhìn bề ngoài, trông chúng ta có vẻ thành công, viên mãn và hạnh phúc nhưng bên trong chúng ta trống rỗng. Như những chiếc vỏ biết đi. Đời sống của chúng ta vừa hào nhoáng đó, mà cũng vừa rỗng tuếch đó." Đó là quá trình được triết gia Cioran gọi là "sự bần cùng hóa thế giới bên trong. Nó khiến chúng ta quên mất mình là ai".

Người bạn lay ta thật mạnh

Vậy chúng ta là ai? Nhận thức về thất bại theo nghĩa sâu rộng nhất của từ này, theo Bradatan, đưa đến "thứ tri thức quý giá nhưng không vuốt ve bản ngã con người", "cho phép chúng ta hiểu chuyện gì đang diễn ra - nhìn thấy mọi thứ như chúng là" chứ không phải "cách ta muốn chúng là". Ông cho rằng thất bại thường xảy ra như một sự gián đoạn, đứt gãy, đổ vỡ, và kéo theo sau nó một cảm giác về sự trống rỗng, những kinh nghiệm kiểu như vậy rất cần thiết cho hết thảy chúng ta.

Từ thất bại có thể sinh ra "một trong những phẩm hạnh khó đạt được nhất và quan trọng bậc nhất": lòng khiêm hạ. Phẩm hạnh này buộc con người phải dũng cảm và thành thực đối mặt với sự bé mọn, khốn khổ, sự chẳng-là-gì của phận người trong tương quan với vũ trụ; phải tự chữa cho mình căn bệnh ngạo mạn, lấy mình làm trung tâm, ưa huyễn tưởng về bản thân và thế giới. Đó là hành trình khốn khó bậc nhất, quan trọng bậc nhất của việc làm người. Đổi lại, một vị trí khiêm nhường sẽ cho phép ta tiếp cận một lớp hiện thực trung thực.

Theo cách ấy, thất bại có vai trò như một "một người bạn thật thà", vì nó sẽ làm những việc của giải mê: xé toang những giấc mơ không có thật, lay ta thật mạnh, để tự nhìn thấy mình và thừa nhận những gì làm nên mình. Rằng chúng ta là một tạo vật bất toàn, có khuynh hướng mắc sai lầm, nhưng lại bị ám ảnh với sự hoàn hảo.

Trong tác phẩm Utopia, Thomas More chỉ ra rằng, thứ ngăn trở chúng ta đến với mô hình xã hội lý tưởng Utopia chính là lòng kiêu ngạo. Với Bradatan, bất kể dự phóng lớn lao nào nhằm thay đổi cục diện xã hội, dù với mục đích tốt đẹp, đều có khả năng lặp lại những sai lầm lịch sử, khi chính những bản năng giúp chúng ta sinh tồn và khẳng định mình lại cuốn chúng ta vào cuộc tranh giành quyền lực, thậm chí dẫn đến bạo lực, nếu không học được về sự khiêm hạ.

Khiêm hạ có thể giúp ta tìm một chỗ đứng vững chãi trên mặt đất, từ ấy có thể bắt đầu những giấc mơ mà mình có thể chạm tới thay vì những ảo vọng kéo theo những cái giá quá đắt, không có cách nào cứu chuộc.

Chúng ta phải sống thế nào đây

Trong cuốn sách đầu tiên được dịch tại Việt Nam: Chết cho tư tưởng: Cuộc đời nguy hiểm của các triết gia, Bradatan đã viết về cái chết thông qua những mảnh ghép tiểu sử của Socrates, Hypatia, Simone Weil, Thomas More... Đó là một số ít người đã bước vào huyền thoại nhờ việc hiện thực hóa tư tưởng bằng toàn bộ sự sống và cái chết của mình.

Lựa chọn này của họ có lẽ bắt đầu từ việc nhìn thấy cái thất bại tất yếu, sự kết thúc hiển nhiên của mỗi sinh mệnh. Khi ấy, sự khiêm hạ mới thực sự nảy nở, neo đậu và phả toàn bộ sức mạnh của nó vào suy nghĩ, hành động của con người với cuộc đời mình.

Vậy nên, nếu nói rằng những cuốn sách của Bradatan gợi nỗi bi quan, thậm chí việc suy ngẫm về thất bại và cái chết cũng đủ khiến người ta sợ hãi, thì có lẽ ta đã bỏ qua điều ông muốn hướng đến. Chính nhờ con mắt trực diện vào những điều tất yếu như thế, ta nhìn rõ hơn thực tại và có thể lần tìm câu trả lời cho nỗi băn khoăn đeo đẳng: Chúng ta sống thế nào cho ra sống đây?

---

Các trích dẫn in nghiêng được lấy từ Ngợi ca sự thất bại: Bốn bài học về lòng khiêm hạ, Costica Bradatan, Trần Ngọc Hiếu dịch, NXB Lao động và Khai Minh ấn hành, 2024.