Phụ huynh ăn mừng trước cửa tòa án ở Los Angeles, California hôm 25/3/2026, sau khi tòa án kết luận về tác động nguy hiểm của các mạng xã hội như Instagram và YouTube đối với giới trẻ. Ảnh: AFP/Getty Image
Meta lừa dối về độ an toàn của nền tảng?
Ngày 24/3/2026, một bồi thẩm đoàn tại bang New Mexico (Mỹ) đã yêu cầu Meta bồi thường 375 triệu USD vì vi phạm luật bảo vệ người tiêu dùng của bang.
Bồi thẩm đoàn kết luận Meta đã gây hiểu lầm về độ an toàn của các nền tảng và không xử lý đầy đủ các rủi ro mà họ biết rõ, dẫn đến gây hại cho người dùng - đặc biệt là trẻ em.
GS. Carolina Rossini ở Đại học Massachusetts cho rằng bang New Mexico đang tiếp cận các sai phạm của Meta theo hướng mới và có thể tạo tác động về lâu dài.
Suốt ba thập kỷ qua, Đạo luật Chuẩn mực Truyền thông (Communications Decency Act) của Mỹ, cụ thể là Điều 230, tạo ra một cơ chế cho phép các nền tảng Internet không phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với nội dung do người dùng tạo ra. Vì vậy, rất khó để buộc các nền tảng phải chịu trách nhiệm về những tổn hại mà trẻ em có thể gặp khi tiếp xúc nội dung độc hại trên Internet. Nói cách khác, nếu đi theo hướng lập luận rằng nội dung trên nền tảng gây hại, các vụ kiện gần như sẽ bị chặn lại bởi "lá chắn" pháp lý này.
Đơn kiện Meta ở bang New Mexico đã được soạn thảo với nhận thức rất rõ về trở ngại từ Điều 230, và chuyển hướng lập luận sang câu hỏi: liệu Meta có cố ý nói dối người tiêu dùng về độ an toàn của các sản phẩm hay không?
Dựa trên Luật về Các hành vi không công bằng (Unfair Practices Act) của bang, bồi thẩm đoàn đã trả lời là "có" ở ba khía cạnh.
Thứ nhất là hành vi lừa dối trực tiếp. Meta từng nhiều lần tuyên bố công khai về độ an toàn của các nền tảng - từ phát biểu của Mark Zuckerberg cho rằng các nghiên cứu chưa thể kết luận rõ ràng về tính gây nghiện của các nền tảng, đến những tuyên bố bảo vệ người dùng, đặc biệt là trẻ em - trong khi biết rõ về những rủi ro. Về pháp lý, đây không đơn thuần là những phát ngôn truyền thông, mà có thể được xem như các cam kết trong một giao dịch thương mại, nơi người dùng "trả" bằng dữ liệu, thời gian và sự chú ý, vì vậy, thông tin sai lệch về độ an toàn có thể cấu thành hành vi lừa dối.
Thứ hai là hành vi kinh doanh không công bằng. Tài liệu nội bộ của Meta cho thấy các thuật toán khuếch tán nội dung độc hại vì mục tiêu tương tác, còn các biện pháp kiểm soát như xác minh độ tuổi chỉ mang tính hình thức. Dù đã nhận được cảnh báo và đề xuất tăng nguồn lực xử lý các vấn đề gây hại trên nền tảng, Meta vẫn phớt lờ và tiếp tục khẳng định các nỗ lực bảo đảm an toàn đã đầy đủ.
Thứ ba là yếu tố "vô lương tâm". Nền tảng khai thác nhóm người dùng dễ tổn thương - đặc biệt là trẻ em - vốn không đủ khả năng hiểu, kiểm soát hay phản biện cách hệ thống được thiết kế. Dù nắm rõ những điểm yếu này qua nghiên cứu nội bộ, Meta đã phớt lờ chúng, thay vì điều chỉnh để giảm thiểu rủi ro.
Trách nhiệm của các nền tảng số trong việc gây nghiện cho người dùng
Ngay sau phiên tòa ở New Mexico, ngày 25/3, một bồi thẩm đoàn khác tại Los Angeles, bang California, đã kết luận các nền tảng mạng xã hội của Meta cũng như nền tảng YouTube của Google "có lỗi trong thiết kế" và phải bồi thường gần 6 triệu USD cho nguyên đơn được gọi là Kaley, 20 tuổi.
Laura Marquez-Garrett (áo vest xám), luật sư của nguyên đơn Kaley, cùng với các thành viên trong gia đình của các nạn nhân trước cửa Tòa án Tối cao Los Angeles ngày 25/3/2026. Ảnh: AFP/Getty Image
Kaley đệ đơn với lý do "cách thiết kế thu hút sự chú ý" của những nền tảng này - chẳng hạn tính năng cuộn vô hạn khiến người dùng khó dừng lại hoặc tính năng video tự động phát khiến người dùng không có quãng nghỉ để quyết định xem hay không - làm cho cô bị nghiện YouTube từ năm 6 tuổi và Instagram từ năm 9 tuổi.
Cô cho biết việc sử dụng ứng dụng gần như liên tục đã khiến cô gặp nhiều vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe tâm thần: nhận thức sai lệch/tiêu cực về cơ thể của mình, trầm cảm và thậm chí có ý nghĩ tự tử.
Vụ kiện của Kaley có ý nghĩa như một "phép thử". Nó được lựa chọn từ hàng trăm vụ kiện tương tự nhằm kiểm tra liệu lập luận cho rằng thiết kế nền tảng có thể gây hại, và do đó doanh nghiệp sở hữu phải chịu trách nhiệm pháp lý, có thuyết phục được bồi thẩm đoàn hay không.
Việc bồi thẩm đoàn Los Angeles chấp nhận lập luận này cho thấy hướng tiếp cận pháp lý nói trên có khả năng đứng vững, qua đó mở đường cho các vụ kiện tương tự trong tương lai. Và nếu có hàng nghìn, hàng chục nghìn người đi kiện thì án phạt có thể trở thành một rủi ro tài chính lớn, kể cả với các công ty được định giá hàng nghìn tỷ USD như Meta hay Google.
Thành công từ vụ kiện của Kaley cho thấy một tín hiệu đáng mừng về sự thay đổi của các tòa án trong cách nhìn nhận trách nhiệm của các nền tảng số, và rộng hơn là sự thay đổi trong cán cân quyền lực giữa người dùng và các gã khổng lồ công nghệ.
Trong bối cảnh California là một trung tâm công nghệ lớn với môi trường pháp lý tương đối dễ thở, vụ kiện Kaley còn gửi đi một thông điệp khác: tòa án giờ đây đã sẵn sàng soi xét thiết kế và vận hành của các sản phẩm số.
Cơ hội thay đổi thiết kế gây hại của mạng xã hội
Vào tháng 5 tới, Meta còn phải đương đầu với một vụ kiện khác tại bang New Mexico, liên quan đến cáo buộc "gây phiền nhiễu công cộng" (public nuisance).
Gây phiền nhiễu công cộng là một khái niệm pháp lý lâu đời, dùng để xử lý những hành vi hoặc tình trạng gây hại đến lợi ích chung của xã hội.
Cha mẹ của những đứa trẻ có cái chết liên quan đến việc sử dụng mạng xã hội đứng bên ngoài Tòa án Tối cao Los Angeles ngày 25/3/2026. Ảnh chụp màn hình video của The New York Times.
Tổng chưởng lý bang Raúl Torrez, người đại diện khởi kiện, lập luận rằng các nền tảng của Meta được thiết kế theo cách có thể trở thành một "nguồn gây hại". Nếu thẩm phán chấp nhận lập luận này, Meta không chỉ đối mặt với trách nhiệm bồi thường mà còn có thể bị buộc phải thay đổi thiết kế và cơ chế vận hành của các nền tảng để loại bỏ các yếu tố gây hại.
Torrez cũng đã nêu rõ các yêu cầu đối với Meta: triển khai xác minh độ tuổi thực (thay vì chỉ tự khai báo bằng cách tick vào ô "tôi đủ tuổi"), điều chỉnh thuật toán, và chấp nhận sự giám sát của bên thứ ba độc lập. Đây đều là những thay đổi căn bản trong cách nền tảng vận hành.
Tổng chưởng lý bang New Mexico, Raul Torrez, tại một cuộc biểu tình ở Washington năm 2025 nhằm ủng hộ sự an toàn trực tuyến của trẻ em, Ảnh: Getty Image
Động thái này rất giống với các vụ kiện ngành thuốc lá trong thập niên 1990. Khi đó, các công ty thuốc lá không chỉ có trách nhiệm bồi thường mà còn phải chấp nhận các hạn chế vĩnh viễn đối với quảng cáo, tiếp thị sản phẩm, và nghĩa vụ tài trợ cho các chương trình y tế công cộng trong nhiều thập kỷ. Mục tiêu của bang New Mexico là thúc đẩy một thay đổi tương tự đối với các nền tảng mạng xã hội.
Cả hai tập đoàn công nghệ lớn đều cho biết sẽ kháng cáo các phán quyết của tòa.
Nhưng Jonathan Haidt - nhà tâm lý học xã hội, tác giả cuốn sách Thế hệ lo âu nổi tiếng với những cảnh báo mạnh mẽ về tác hại của mạng xã hội lên thế hệ trẻ - nói với báo chí rằng: "Thế giới đang thay đổi cách nhìn nhận vấn đề này. Và những phán quyết xuất hiện đúng lúc sẽ càng thúc đẩy sự thay đổi tiến xa hơn. [...] Đây chính là điều chúng ta đã chờ đợi từ lâu. Nếu chúng ta có thể tạo ra thay đổi đối với mạng xã hội, tôi nghĩ nhân loại vẫn còn cơ hội."
Hồng Hạnh tổng hợp.
---
Tài liệu tham khảo:
Two verdicts in two days: How American courts are rewriting the rules for Big Tech and children. The Conversation. https://theconversation.com/two-verdicts-in-two-days-how-american-courts-are-rewriting-the-rules-for-big-tech-and-children-279401
Meta and YouTube Found Negligent in Landmark Social Media Addiction Case. The New York Times. https://www.nytimes.com/2026/03/25/technology/social-media-trial-verdict.html
L.A. social media addiction verdict set to unleash more lawsuits - and force changes. Los Angeles Times. https://www.latimes.com/california/story/2026-03-28/meta-google-social-media-addiction-verdict-explained