Số lượng tiến sĩ tốt nghiệp trên toàn cầu đã tăng đều đặn trong vài thập kỷ qua. Và ở các quốc gia như Trung Quốc hay Ấn Độ, con số này đang bùng nổ.
Theo truyền thống, bằng tiến sĩ là bước đệm cho sự nghiệp học thuật lâu dài. Nhưng ngày nay, số người có bằng tiến sĩ đã vượt xa số việc làm tại các trường đại học và viện nghiên cứu. Các nhà nghiên cứu cho rằng nhiều trường đại học chưa chuẩn bị cho nghiên cứu sinh khả năng làm việc bên ngoài môi trường học thuật.
"Chúng ta cần làm cho việc đào tạo tiến sĩ có ý nghĩa hơn, bền vững hơn và phù hợp hơn với nhu cầu đa dạng của xã hội và thị trường lao động," theo Cláudia Sarrico, Bộ trưởng Giáo dục đại học Bồ Đào Nha, người từng làm việc tại Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) ở Paris.
"Bùng nổ" số người có bằng tiến sĩ
Trong số 38 quốc gia thuộc OECD, số người được cấp bằng tiến sĩ đã tăng gần gấp đôi từ năm 1998 đến năm 2017, và tiếp tục tăng trong những năm sau đó. (Mặc dù một số quốc gia, bao gồm Úc và Brazil, đã chứng kiến sự sụt giảm số người đăng ký học lên tiến sĩ trong vài năm qua, một phần do chi phí sinh hoạt cao và trợ cấp thấp.)
Tại Trung Quốc, số người đăng ký các chương trình đào tạo tiến sĩ đã tăng gấp đôi – từ khoảng 300.000 vào năm 2013 lên hơn 600.000 vào năm 2023. "Những con số này rất lớn và chúng vẫn tiếp tục tăng," Hugo Horta, nhà nghiên cứu chính sách và thực tiễn giáo dục đại học tại Đại học Hồng Kông, cho biết. Ông giải thích, có một số yếu tố thúc đẩy sự bùng nổ này, chẳng hạn như số người có bằng cử nhân và thạc sĩ ngày càng tăng, và nhiều người dân đại lục kỳ vọng rằng đầu tư vào giáo dục sau đại học sẽ mang lại thu nhập tốt hơn và địa vị xã hội cao hơn.
Tuy nhiên, Horta cho biết, số việc làm trong môi trường học thuật không theo kịp tốc độ tăng trưởng của số tiến sĩ được đào tạo. Hầu hết những người tham gia các chương trình tiến sĩ đều đang được đào tạo để trở thành học giả, vì vậy nhiều nghiên cứu sinh phải đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt cho bất kỳ vị trí nào trong tương lai, ông nói.
Vấn đề hậu tốt nghiệp
Ở các quốc gia như Mỹ, Úc và Vương quốc Anh, công việc phi học thuật ngày càng trở thành điều bình thường đối với những người có bằng tiến sĩ. Một nghiên cứu năm 2023 có sự tham gia của hơn 4.500 tiến sĩ ở Vương quốc Anh cho thấy, hơn hai phần ba số trong số họ được tuyển dụng bên ngoài viện nghiên cứu và trường đại học.
 |
Cần đổi mới việc đào tạo tiến sĩ để chuẩn bị cho họ bước vào mọi lĩnh vực của cuộc sống. Ảnh minh họa: iStock |
Điều này có nghĩa là người có bằng tiến sĩ nhận những công việc không dựa trên nghiên cứu hoặc nằm ngoài lĩnh vực chuyên môn của họ. Ở Nam Phi, 18% trong số hơn 6.000 tiến sĩ tham gia khảo sát vào năm 2020 cho biết họ gặp khó khăn trong việc tìm việc làm liên quan đến chuyên môn. Milandré van Lill, nhà nghiên cứu tại Đại học Stellenbosch ở Nam Phi và là đồng tác giả của nghiên cứu khảo sát nói trên, cho biết: "Mặc dù họ tìm được việc làm, nhưng nó không nhất thiết liên quan đến tấm bằng tiến sĩ của họ, và đó không phải lúc nào cũng là công việc mà họ kỳ vọng hoặc mong muốn. Theo quan điểm của tôi, chúng ta đã đạt đến điểm bão hòa về số người tiến sĩ." Một số tiến sĩ được tuyển dụng bên ngoài môi trường học thuật cảm thấy bị làm việc dưới trình độ và không được đánh giá tương xứng, van Lill nói.
Tuy nhiên, điều này không phải lúc nào cũng đúng. Nghiên cứu năm 2023 ở Vương quốc Anh cho thấy sự hài lòng với công việc của các tiến sĩ nói chung là cao, với hơn 90% báo cáo rằng họ mãn nguyện với nghề nghiệp của mình. Những người trong các lĩnh vực liên quan đến khoa học và công nghệ có nhiều khả năng tìm được các vị trí liên quan đến nghiên cứu hơn – đây cũng là điều mang lại cho họ mức độ hài lòng với công việc cao hơn – so với những người trong các ngành khoa học xã hội, nghệ thuật và nhân văn.
Thực trạng nhiều tiến sĩ đang làm việc bên ngoài môi trường học thuật đặt ra câu hỏi liệu bằng thạc sĩ có khả năng mang lại cơ hội tuyển dụng và mức thu nhập thường đi kèm với bằng tiến sĩ hay không. Theo một nghiên cứu khác về những người có bằng sau đại học ở Vương quốc Anh, cũng được tiến hành vào năm 2023, người có bằng tiến sĩ nhìn chung có thu nhập tính theo giờ cao hơn so với người có bằng thạc sĩ, nhưng điều đó không đúng đối với tất cả các ngành. Trong các lĩnh vực luật, kinh tế và quản lý, người có bằng tiến sĩ được trả thấp hơn một chút so với người có bằng thạc sĩ. Và khi tính theo số năm kinh nghiệm làm việc, người có bằng thạc sĩ trong bất kỳ lĩnh vực nào đều có thu nhập cao hơn một chút so với người có bằng tiến sĩ.
Cần đổi mới việc đào tạo tiến sĩ
Nhiều nhà nghiên cứu đang kêu gọi đánh giá lại mục đích của bằng tiến sĩ và cải cách các hệ thống giáo dục đại học để giúp những người có bằng tiến sĩ thích nghi với bối cảnh nghề nghiệp mới. Một số quốc gia - như Nhật Bản, Đức và Vương quốc Anh - đã bắt đầu đổi mới, chẳng hạn cung cấp các khóa đào tạo và thực tập có lương cho nghiên cứu sinh, hoặc cung cấp các lựa chọn thay thế như "tiến sĩ công nghiệp", theo đó nghiên cứu sinh phối hợp với doanh nghiệp để hoàn thành luận án của mình. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu sinh vẫn nói rằng các trường đại học chưa hành động đủ để giúp họ chuẩn bị cho các công việc bên ngoài môi trường học thuật.
"Chúng ta cần đổi mới việc đào tạo tiến sĩ để chuẩn bị cho họ bước vào mọi lĩnh vực của cuộc sống," Sarrico nói. "Các kỹ năng mà họ cần – đổi mới sáng tạo, tư duy phản biện, tư duy phân tích – tất cả đều nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động."
Tiến sĩ là những người có khả năng nghiên cứu độc lập và sáng tạo. Bằng cách tạo ra tri thức mới, phát minh mới, họ trở thành lực lượng nòng cốt trong nghiên cứu khoa học và là một thành phần cực kỳ quan trọng trong hệ thống giáo dục đại học của quốc gia. Hiện nay, số người có bằng tiến sĩ có thể nhiều hơn số việc làm tại các trường đại học và viện nghiên cứu ở một số nước trên thế giới, nhưng đó không phải là trường hợp của Việt Nam. Chúng ta vẫn đang thiếu nhiều tiến sĩ, đặc biệt là tiến sĩ có chất lượng đào tạo tốt. Báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, năm 2021, quy mô đào tạo trình độ tiến sĩ của Việt Nam mới đạt khoảng 12.000 người. Tính tỷ lệ trên dân số, con số này chưa bằng 1/3 so với Malaysia và Thái Lan, bằng 1/2 so với Singapore và xấp xỉ 1/9 so với mức trung bình của 38 nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD). Chất lượng đào tạo cũng còn những lùm xùm như chuyện "lò ấp tiến sĩ", "tiến sĩ cầu lông"... Ngoài ra, theo thống kê của Bộ Giáo dục & Đào tạo, tỷ lệ tiến sĩ trong các giảng viên, nghiên cứu viên ở trường đại học trong cả nước đã tăng từ 14% vào năm 2014 lên 31% vào năm 2023. Tuy nhiên, con số này vẫn quá thấp so các nước phát triển, thường là 90-100%. Trong khi đó, số lượng tuyển sinh của các chương trình đào tạo tiến sĩ mới có xu hướng giảm trong giai đoạn 2019-2022, và tăng trưởng trở lại khá tốt sau đó trong giai đoạn 2022-2024, nhưng quy mô tuyển sinh luôn chiếm tỷ lệ nhỏ so với chỉ tiêu tuyển sinh, khoảng từ 25-47%. Thực trạng này là cơ hội để chúng ta làm tốt hơn công tác đào tạo tiến sĩ, trong đó có việc tiếp tục mở rộng Đề án 89, một đề án có thể coi là tiếp nối của Đề án 911 về đào tạo tiến sĩ cho các cơ sở giáo dục đại học. Mục tiêu chính của Đề án 89 là đến năm 2030, đào tạo trình độ tiến sĩ (trong và ngoài nước) cho khoảng 10% giảng viên đại học. Bên cạnh đó, Đề án cũng đặt mục tiêu thu hút ít nhất 1.500 tiến sĩ và nhà khoa học ở nước ngoài hoặc làm việc bên ngoài các cơ sở giáo dục đại học ở trong nước đến làm việc tại các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam. Đề án được ban hành từ năm 2019 nhưng cho đến nay chưa được triển khai rốt ráo. Tình trạng "dư thừa" tiến sĩ ở một số nước thời gian gần đây chính là điều kiện thuận lợi để chúng ta thu hút các tiến sĩ được đào tạo bài bản ở nước ngoài đến làm việc không chỉ ở các cơ sở giáo dục đại học mà cả ở các viện nghiên cứu của chúng ta, qua đó giúp các hệ thống này nâng cao chất lượng và khả năng đổi mới sáng tạo. TS Phạm Hiệp Viện trưởng Viện Nghiên cứu giáo dục và Chuyển giao tri thức thuộc Trường ĐH Thành Đô |
Nguồn:
doi: https://doi.org/10.1038/d41586-025-01855-w
Bài đăng KH&PT số 13523 (số 29/2025)
Nguyễn Thái Bình An dịch