Cán bộ Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân giới thiệu về mạng quan trắc. Ảnh: Mỹ Hạnh.
Sáng 19/5, Viện Năng lượng Nguyên tử (Bộ KH&CN) và Phái đoàn Liên minh Châu Âu tại Việt Nam đã cắt băng khánh thành Mạng quan trắc thuộc Dự án "Thiết lập mạng quan trắc cảnh báo sớm bức xạ và kênh trao đổi dữ liệu khu vực ASEAN" (EU-ASEANTOM).
Sáng kiến EU-ASEANTOM do Liên minh Châu Âu tài trợ nhằm thiết lập mạng lưới quan trắc và cảnh báo sớm bức xạ cùng kênh trao đổi dữ liệu giữa 7 nước ASEAN: Campuchia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Thái Lan, và Việt Nam.
Trong đó, hệ thống ở Việt Nam gồm 41 thiết bị quan trắc phóng xạ môi trường trực tuyến, gồm 40 thiết bị MIRA đo suất liều gamma môi trường trên mặt đất và một thiết bị SARA đo phổ gamma dưới nước tại trạm Hải văn Hòn Dấu (Hải Phòng). Nghĩa là hệ thống có thể giúp phát hiện sớm các bất thường về bức xạ xuất phát từ các sự cố ở các nhà máy điện hạt nhân đang vận hành, hoặc thậm chí từ tàu ngầm hạt nhân hay tàu sân bay ngoài Biển Đông.
Ưu tiên bao phủ phía Bắc
Lắp đặt thiết bị quan trắc phóng xạ môi trường trên mặt đất tại Thái Bình và Sơn Tây. Ảnh: Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân.
Các thiết bị được lắp đặt ngoài trời trên chân đế bê tông, có lồng bảo vệ, hệ thống điện, truyền tin tại 41 vị trí đặt trạm quan trắc thuộc hệ thống của Cục Khí tượng Thủy văn, với sự hỗ trợ của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Mạng lưới ưu tiên bao phủ khu vực phía Bắc (hơn 20 trạm), và tập trung tại các địa bàn trọng điểm trên cả nước như Quảng Ninh, Huế, Vũng Tàu,... nhằm phát hiện kịp thời mọi diễn biến bất thường về bức xạ trên lãnh thổ Việt Nam và các nước trong khu vực.
Dữ liệu từ các trạm sẽ được truyền về để theo dõi và xử lý tại Trung tâm điều hành Mạng lưới tại Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân ở Hà Nội. Trung tâm có khả năng thu nhận, lưu trữ, xử lý và hiển thị dữ liệu trực tuyến 24/7 từ toàn bộ 41 trạm, đồng thời kết nối và trao đổi dữ liệu với mạng quan trắc khu vực ASEAN tại Thái Lan.
Trước đó, Việt Nam đã bước đầu hình thành cơ sở hạ tầng quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường (đất, không khí, nước), với ba trạm vùng đặt tại Hà Nội, Lâm Đồng, TP HCM; và 13 trạm địa phương tại Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Đà Lạt,... Ngoài ra, còn có hệ thống quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường trong Quân đội gồm 34 trạm quan trắc cố định tự động; ba trạm quan trắc cơ động; 10 trạm quan trắc phóng xạ, hóa học môi trường cố định ở các Quân khu; của Binh chủng Hóa học và Quân chủng Hải quân. Tuy nhiên, trong giai đoạn vừa qua, số trạm và thiết bị quan trắc còn thiếu, tần suất quan trắc nói chung còn thưa.
Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định tại sự kiện. Ảnh: Mỹ Hạnh.
Phát biểu tại sự kiện khánh thành mạng lưới quan trắc do EU tài trợ, Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định đề nghị Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam tiếp tục phối hợp với các đơn vị liên quan để vận hành hệ thống ổn định, đồng thời nghiên cứu tích hợp dữ liệu từ mạng lưới này vào Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia trong thời gian tới.
Cuối tháng trước, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã ký Quyết định số 710/QĐ-TTg thành lập Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia. Theo quyết định này, mạng lưới quốc gia sẽ được tổ chức thống nhất trong phạm vi cả nước, bao gồm trung tâm điều hành, trạm vùng, trạm địa phương (cấp tỉnh), trạm cơ sở (tại các cơ sở hạt nhân), và hệ thống quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường trong quân đội.
Bài toán nhân lực
Dù chưa có nhà máy điện hạt nhân nhưng Việt Nam lại nằm ở vị trí sát sườn với một số nhà máy điện hạt nhân của Trung Quốc như Cảng Phòng Thành (cách Quảng Ninh 60km), dự án Bạch Long (cách biên giới 20km) hay những quốc gia đang có kế hoạch phát triển và xây dựng nhà máy như Thái Lan, Philippines...,
Theo kinh nghiệm quốc tế, sự cố từ nhà máy điện hạt nhân có thể ảnh hưởng tới các vùng có bán kính lên tới 300km. Bởi vậy, Việt Nam vẫn cần sớm có một mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia.
Nhiều năm qua, các chuyên gia đã nhấn mạnh, tuy xác suất xảy ra rò rỉ phóng xạ là vô cùng thấp nhưng vẫn có thể xảy ra ở gần chúng ta.
Theo dõi các dữ liệu tại Trung tâm Điều hành ở Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân. Ảnh: Mỹ Hạnh.
Một vấn đề khác là sự phát tán các nhân phóng xạ từ sự cố ở các nhà máy điện hạt nhân (nếu có) là một dạng bài toán phức tạp, không chỉ chịu ảnh hưởng từ nguồn phát mà còn phụ thuộc vào rất nhiều tham số khí tượng, địa hình, khí quyển...
Do đó, để quy trình xử lý dữ liệu và thông tin diễn ra một cách đồng bộ, các chuyên gia cho rằng, bên cạnh việc hình thành các trạm quan trắc, còn cần có một đội ngũ các nhà nghiên cứu được xây dựng năng lực theo các hướng chuyên môn chính như: năng lực sử dụng, vận hành và bảo dưỡng các thiết bị máy móc có độ nhạy cao; năng lực ghi đo bức xạ, năng lực chuẩn bị và thu thập mẫu khí; năng lực tính toán mô phỏng sự lan chuyển của các khối khí cũng như của các dòng hải lưu; năng lực hiểu các quá trình phát tán, trao đổi và chuyển hóa của nhân phóng xạ trong những môi trường khác nhau...
Theo chia sẻ của nghiên cứu viên Cao Đức Việt (Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân), một trong những thách thức lớn trong thời gian triển khai Dự án EU-ASEANTOM vừa qua cũng chính là việc thiếu hụt nhân sự, các nhà nghiên cứu phải kiêm nhiệm một lúc nhiều việc để triển khai và theo dõi mạng lưới quan trắc.
Được biết, trước khi đưa vào vận hành chính thức, Dự án đã đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ chuyên môn để đảm bảo Việt Nam có thể làm chủ công nghệ, vận hành và duy trì hệ thống một cách độc lập và bền vững.