Các công việc phi chính thức hoặc làm việc tạm thời theo hợp đồng (gig work) ngoài trời đang ngày càng phổ biến ở những đô thị lớn tại Việt Nam do chúng là lựa chọn khả thi cho những người lao động nhập cư bị ảnh hưởng bởi tình trạng mất việc làm tại các khu công nghiệp trong và sau đại dịch Covid-19 hoặc mất sinh kế truyền thống tại quê hương do những ảnh hưởng của thiên tai đến môi trường.
Trong nghiên cứu "The gig economy: The precariat in a climate precarious world" công bố trên World Development Perspectives, TS. Vũ Ngọc Anh, Giám đốc Nghiên cứu, Trung tâm nghiên cứu xã hội quốc gia Vương quốc Anh (NATCEN), và PGS.TS. Nguyễn Đức Lộc, Giám đốc Viện nghiên cứu Đời sống xã hội (SocialLife) nhận định lao động ngoài trời là một trong những nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu nhất thế giới. Họ phải đối mặt với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, làm việc nhiều giờ liên tục và phải di chuyển trên những con đường đông đúc trong những đợt nắng nóng cực đoan và mưa bão, trong khi không được tiếp cận với dịch vụ chăm sóc y tế và các biện pháp bảo vệ đầy đủ.
"Có tiền đâu mà đi khám, con. Ví dụ giờ mình đau giò mình lại mua thuốc đau giò, đau bao tử thì lại mua thuốc đau bao tử, chứ giờ mình đi khám là mấy trăm, tiền đâu có", một phụ nữ bán vé số lớn tuổi tại TP. Hồ Chí Minh bộc bạch với Viện SocialLife. "Giờ mà vô khám, đặt cái giấy tờ xuống là phải có trong mình vài ba triệu. Mình đau chỉ biết kêu trời kêu đất thôi chứ thuốc cũng chỉ uống cho có lệ thôi. Bảo hiểm giờ cả triệu, mình đâu có khả năng..."
Kết quả khảo sát 400 người lao động ngoài trời tại bốn thành phố Hà Nội, Đà Nẵng, Hồ Chí Minh và Cần Thơ, công bố trong Báo cáo "Tác động của biến đổi khí hậu đến sức khỏe của người lao động ngoài trời tại các đô thị Việt Nam" do Viện SocialLife thực hiện, cho biết trên 90% người lao động ngoài trời thường xuyên đối mặt với nắng nóng gay gắt, trong đó 50,8% buộc phải làm việc trong khung giờ cao điểm từ 10 giờ sáng đến 6 giờ chiều. Đáng chú ý, có tới 52% không có hộ khẩu thường trú tại nơi làm việc và 6,5% không có chỗ ở cố định, khiến họ càng dễ bị tổn thương trước tác động của biến đổi khí hậu.
Hậu quả của việc phơi nhiễm kéo dài với thời tiết khắc nghiệt thể hiện qua 21 loại bệnh được ghi nhận, trong đó các vấn đề liên quan đến nhiệt như say nắng, sốc nhiệt và mất nước chiếm tỷ lệ cao nhất (23,8%); tiếp theo là các bệnh về hô hấp, da liễu và cơ xương khớp (14,3%). Nhiều người lao động phải chịu đựng đồng thời nhiều vấn đề sức khỏe, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng lao động và thu nhập.
Báo cáo chỉ ra rằng biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan tác động nghiêm trọng đến sinh kế người lao động ngoài trời, với thu nhập có thể giảm đến 40 - 50% trong những tháng cao điểm nắng nóng do phải giảm giờ làm hoặc nghỉ làm. Đáng lo hơn, chỉ 32,8% người lao động có tiết kiệm để ứng phó với tình huống khẩn cấp, trong khi 22,3% có sức khỏe yếu, thường xuyên phải nghỉ làm để điều trị bệnh. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: thu nhập thấp khiến họ khó tiếp cận dịch vụ y tế và trang bị bảo hộ phù hợp, từ đó càng ảnh hưởng nhiều hơn đến khả năng lao động và thu nhập.
Tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp của những người được khảo sát rất thấp. Trong khi đó, 72,2% đã có bảo hiểm y tế (BHYT), nhưng phần lớn tham gia thông qua hỗ trợ từ gia đình hoặc tự mua. 23,75% người lao động có thu nhập trung bình chỉ khoảng 3.000.000 đồng/tháng. Với nhóm này, chi phí BHYT chiếm đến 5% thu nhập - một gánh nặng tài chính đáng kể khi xét đến mức thu nhập đã thấp hơn 32 - 40% so với lương tối thiểu vùng (4.410.000 - 4.960.000 đồng) tại các khu vực khảo sát. Những người không thuộc diện hộ gia đình được hỗ trợ hoặc hộ nghèo phải đóng toàn bộ mức phí BHYT là 1.263.600 đồng/người/năm. Báo cáo cũng ghi nhận 50% người lao động có thu nhập dưới 5.000.000 đồng/tháng đang sống trong tình trạng tạm trú tại đô thị, ngay cả khi nhiều người đã sinh sống ở đó trên 10 năm, làm hạn chế nghiêm trọng khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe cơ bản từ hệ thống an sinh.
 |
Trên 90% người lao động ngoài trời thường xuyên đối mặt với nắng nóng gay gắt. Ảnh: Pexels |
Lấp đầy khoảng trống chính sách
Mặc dù người lao động ngoài trời phải đối diện với nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan và rủi ro tai nạn lao động cao, song từ phía người sử dụng lao động, sự hỗ trợ chỉ giới hạn ở việc cung cấp thiết bị bảo hộ cơ bản, trong khi người lao động tự do như người bán hàng rong và tài xế công nghệ gần như không được bảo vệ. 65,5% người lao động buộc phải tiếp tục làm việc trong điều kiện thời tiết nguy hiểm do áp lực về thu nhập. Báo cáo đánh giá các chính sách từ chính phủ còn thiếu những biện pháp cụ thể để hỗ trợ lao động ngoài trời, trái ngược với các quốc gia như Singapore (có Quỹ Hỗ trợ Thời tiết Khắc nghiệt), Nhật Bản (có bảo hiểm thất nghiệp do thiên tai), hoặc Đài Loan (có Quỹ Hỗ trợ Thu nhập do Thời tiết).
Vì vậy, Báo cáo đã đưa ra ba nhóm kiến nghị, gồm cải thiện điều kiện làm việc, tăng cường bảo vệ sức khỏe và hỗ trợ sinh kế cho người lao động ngoài trời.
Trong đó, để cải thiện điều kiện làm việc cho người lao động ngoài trời trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, cần triển khai đồng bộ các giải pháp như xây dựng mạng lưới các trạm nghỉ di động tại những khu vực tập trung đông người lao động ngoài trời như chợ, bến xe, khu vực xây dựng; và thiết lập quỹ hỗ trợ thiết bị bảo hộ thiết yếu cho người lao động (mũ bảo hộ, áo chống nắng, khẩu trang, kem chống nắng...) dựa trên hợp tác công tư. Nhóm nghiên cứu cũng đề xuất xây dựng một ứng dụng di động giúp người lao động dễ dàng định vị các điểm trú ẩn, trạm nghỉ và nguồn nước uống gần nhất, đồng thời cung cấp thông tin cảnh báo thời tiết và hướng dẫn an toàn lao động.
Để tăng cường bảo vệ sức khỏe cho người lao động ngoài trời, cần triển khai một chiến lược toàn diện kết hợp các giải pháp y tế dự phòng, BHYT và cảnh báo sớm về điều kiện thời tiết nguy hại. Báo cáo đề xuất một số hướng triển khai như tổ chức các đội y tế lưu động đến các địa điểm tập trung đông người lao động ngoài trời để thực hiện khám sức khỏe định kỳ và tiêm phòng miễn phí; phát triển các gói bảo hiểm vi mô với mức phí phù hợp với thu nhập của người lao động tự do; và xây dựng một hệ thống cảnh báo sớm về thời tiết khắc nghiệt dành riêng cho người lao động ngoài trời, kết hợp giữa dự báo thời tiết và các khuyến cáo cụ thể về thời gian làm việc an toàn.
Để tăng cường khả năng chống chịu và thích ứng của người lao động ngoài trời trước tác động của biến đổi khí hậu, cần triển khai đồng bộ các giải pháp hỗ trợ sinh kế, bao gồm thiết lập một quỹ hỗ trợ thu nhập khẩn cấp dành riêng cho người lao động ngoài trời trong những ngày thời tiết cực đoan. Quỹ này có thể hoạt động theo mô hình bảo hiểm vi mô thời tiết, với mức đóng góp thấp và linh hoạt, được nhà nước và doanh nghiệp hỗ trợ một phần để đảm bảo tính bền vững. Đồng thời, báo cáo khuyến nghị phát triển các chương trình đào tạo nghề ngắn hạn, tập trung vào các kỹ năng có thể ứng dụng trong môi trường làm việc trong nhà hoặc có điều kiện bảo vệ tốt hơn, cũng như xây dựng một nền tảng kết nối việc làm thời vụ dành riêng cho người lao động ngoài trời, giúp họ dễ dàng tìm kiếm các cơ hội việc làm thay thế trong những ngày thời tiết xấu. Nền tảng này cũng có thể kết nối họ với các cơ hội kinh doanh nhỏ lẻ hoặc công việc bán thời gian để đa dạng hóa nguồn thu nhập.
Sau khi chia sẻ các kết quả từ khảo sát, các đối tác, tổ chức trong mạng lưới của SocialLife đã đề xuất Viện đứng ra thực hiện một chương trình trao tặng thẻ BHYT cho người lao động ngoài trời. Từ đề xuất trên, SocialLife và Quỹ tình thân đã phối hợp triển khai Chương trình thí điểm "100 Thẻ BHYT cho người lao động ngoài trời", trong đó những người lao động ngoài trời có thể đăng ký để được hỗ trợ cấp mới hoặc gia hạn thẻ BHYT, với kinh phí quyên góp từ cộng đồng thông qua app Thiện Nguyện trong giai đoạn 25/4 - 25/5/2025. Sau một tháng, Chương trình đã nhận được 156 hồ sơ đăng ký từ người lao động khắp các tỉnh thành, vượt xa mục tiêu 100 hồ sơ ban đầu. Độ tuổi trung bình của những người đăng ký là 46,1 tuổi, với 40 người từ 55 tuổi trở lên. Nhóm nghề nghiệp rất đa dạng, từ bán hàng rong (21 người), bán vé số (14 người), lao công thu gom rác (14 người), đến công nhân xây dựng (13 người). Chương trình đã huy động được số tiền 130.152.685 đồng, tương đương với 102 thẻ BHYT, được ưu tiên hỗ trợ đợt đầu cho những người lớn tuổi, đặc biệt là những người trên 70 tuổi – nhóm thường cần hỗ trợ y tế nhiều nhất. Ngày 2/7, SocialLife và Quỹ Tình thân đã hoàn thành việc trao tặng 102 thẻ BHYT cho những hồ sơ đủ điều kiện. Vào ngày 28/7, SocialLife và Quỹ Tình thân đã phát động Vòng II của Chương trình với mục tiêu trao thêm 100 thẻ BHYT nữa cho người lao động ngoài trời, với hy vọng có thể mở rộng mạng lưới hỗ trợ cho nhiều người lao động ở miền Trung và miền Bắc. |
Nguồn:
[1] https://doi.org/10.1016/j.wdp.2024.100596
[2] https://sociallife.vn/doc-sach/276?book=550
Đinh Hương