Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhờ mang đến nguồn vốn, tạo ra việc làm, chuyển giao công nghệ... Tại Việt Nam, theo báo cáo từ Cục Đầu tư Nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), từ năm 2013 đến năm 2022 đã có hơn 23.000 dự án đăng ký với số vốn hơn 288 tỷ USD. Những kết quả này có được một phần nhờ thuế ưu đãi thu nhập cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, chính các ưu đãi cũng là lỗ hổng để các doanh nghiệp đa quốc gia (MNE) né thuế. Họ có thể chuyển doanh thu, lợi nhuận sang báo cáo tài chính tại các quốc gia có mức thuế suất thấp hơn thông qua chuyển giá và giao dịch nội bộ. Trước đại dịch COVID-19, có dưới 50% doanh nghiệp báo cáo lỗ trong kinh doanh nhưng đến năm 2022, con số này là 56%. Do vậy, Việt Nam đã quyết định thực hiện thuế tối tiểu toàn cầu (GMT) từ tháng 1/2024.
GMT là sáng kiến của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Mức GMT hiện nay đang là 15%. Theo đó, khi một doanh nghiệp đa quốc gia có doanh thu trong hai năm gần nhất trên 750 triệu Euro, mức thuế thực nộp của doanh nghiệp sẽ không dưới 15%. Việt Nam là một trong số những quốc gia áp dụng sớm thuế này, bên cạnh các các nước như Anh, Thuỵ Sĩ, Nhật Bản, Hàn Quốc và EU.
Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ các website của cơ quan chính phủ; báo cáo từ cơ quan thống kê, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư; dữ liệu từ các nghiên cứu đã có ở trong và ngoài nước...
Kết quả cho thấy, 122 trong tổng số hơn 1.000 doanh nghiệp FDI tại Việt Nam được khảo sát thuộc trường hợp chịu GMT.
 |
Mức thuế tối thiểu toàn cầu hiện nay là 15%. Ảnh minh hoạ: istock |
Trong nhóm các quốc gia có lượng FDI vào Việt Nam lớn nhất, hầu hết doanh nghiệp Nhật Bản cho biết vẫn tiếp tục đầu tư vào nước ta bởi nguồn nhân lực dồi dào và mối quan hệ ngoại giao phát triển tốt giữa hai quốc gia. Các doanh nghiệp Mỹ và châu Âu quan tâm đến quy mô thị trường. Còn doanh nghiệp Đài Loan có nhu cầu đối với lao động tay nghề cao trong lĩnh vực điện tử và năng lượng mặt trời, do đó, họ không bị GMT làm ảnh hưởng đến quyết định đầu tư. Trong khi đó, các doanh nghiệp Hàn Quốc cho biết thuế GMT sẽ ảnh hưởng đến lợi nhuận, và vì vậy, sẽ cân nhắc lại vấn đề đầu tư.
Nghiên cứu dự đoán hai ngành kinh tế nhận đầu tư lớn nhất là sản xuất và bán buôn, bán lẻ sẽ chịu ảnh hưởng không nhỏ từ GMT. Cơ sở hạ tầng cho sản xuất ô tô, cơ khí, máy móc... tại Việt Nam vẫn còn hạn chế, yếu tố này cộng với việc tăng thuế sẽ làm giảm ý định đầu tư của các nhà đầu tư nước ngoài. Tiếp theo, ngành bán buôn, bán lẻ cũng đang gặp vấn đề thiếu nhân lực chuyên môn cao và tốn nhiều chi phí đào tạo nhân lực. Vì vậy, mức thuế tăng có thể góp phần làm giảm đầu tư. Ngược lại, GMT sẽ không ảnh hưởng nhiều đến ngành năng lượng tái tạo đang phát triển và được quan tâm hiện nay.
Bên cạnh đó, GMT còn làm thay đổi dòng FDI. Thay vì chảy vào những nơi có thuế suất thấp, dòng FDI sẽ có xu hướng chảy vào những nơi có lợi nhuận lớn hơn. Các yếu tố phi thuế như cơ sở hạ tầng, lao động, công nghệ sẽ trở nên quan trọng hơn trong quyết định đầu tư, nhờ đó, giúp thu hút được FDI chất lượng cao. Trong khu vực Đông Nam Á, Malaysia, Thái Lan, Indonesia sẽ là các đối thủ cạnh tranh chính của Việt Nam do có môi trường kinh doanh, cơ sở hạ tầng tốt và mức phát triển tương đương.
Nhóm tác giả đề xuất, để thu hút FDI trong khi áp dụng GMT, Việt Nam cần cải thiện các yếu tố phi thuế như cơ sở hạ tầng, công nghệ, có các chính sách ưu đãi khác cho các nhà đầu tư, phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ như nhựa, cao su, linh kiện điện tử...
Nghiên cứu đã được công bố trên trên Asia and the Global Economy.
Nguồn:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667111524000148
Ánh Dương