Ngày 29/7, trong phiên điều trần trước Thượng viện về cách xử lý đại dịch COVID-19 và nguồn gốc của virus, TS Anthony Fauci, cựu Giám đốc Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Quốc gia (NIAID), đã hơn 100 lần viện dẫn Tu chính án thứ Năm để từ chối trả lời các câu hỏi chất vấn.
Fauci và luật sư của ông giải thích rằng việc viện dẫn Tu chính án thứ Năm là chiến lược nhằm tránh nguy cơ bị truy tố vì tội nói dối trước Quốc hội dựa trên bất kỳ lời khai nào ông đưa ra. Tuy nhiên, hành động giữ im lặng của ông lại có thể cung cấp thêm một chủ đề để công kích cho các đối thủ.
Phiên điều trần là đỉnh điểm của một quá trình bắt đầu từ năm 2020, khi các thuyết âm mưu về nguồn gốc COVID-19 lan ra từ các cộng đồng nhỏ trên mạng, trong đó Fauci, người từng làm cố vấn y tế của Tổng thống trong thời kỳ đại dịch, trở thành một trong những nhân vật bị nhắm đến nhiều nhất.
Một số nghị sĩ Cộng hòa, nổi bật là Thượng nghị sĩ Rand Paul, nhiệt tình tiếp lửa cho thuyết âm mưu cáo buộc Fauci góp phần gây ra đại dịch thông qua các nghiên cứu do Mỹ tài trợ tại Vũ Hán, sau đó tham gia che giấu sự thật.
TS Anthony Fauci điều trần tại Thượng viện Mỹ hồi tháng 7/2021. Ảnh: Reuters
Dù Fauci nhiều lần bác bỏ các cáo buộc và chưa từng bị truy tố, những luận điểm này vẫn được các chính trị gia Cộng hòa nhắc lại và cuối cùng được đưa vào các cuộc điều tra chính thức của Hạ viện do Đảng Cộng hòa lãnh đạo.
Kết quả từ các cuộc điều tra được cho là củng cố các luận điểm cốt lõi của thuyết âm mưu: virus nhiều khả năng rò rỉ từ một phòng thí nghiệm ở Vũ Hán; Fauci đã góp phần định hướng nội dung một bài báo khoa học nhằm bác bỏ giả thuyết trên; và ông từng khai trong một phiên điều trần kín rằng hướng dẫn giữ khoảng cách "sáu feet" (khoảng 1,8 mét) được đưa ra mà không có lời giải thích rõ ràng nào về cơ sở khoa học của con số đó.
Tuy nhiên, đây là những kết luận từ một ủy ban mang tính đảng phái, không phải từ một cuộc điều tra độc lập. Cả Fauci và các thành viên của Đảng Dân chủ đều phản đối mạnh mẽ những kết luận này.
Sự việc ồn ào xung quanh Fauci phản ánh nhiều điều về những gì xảy ra khi thuyết âm mưu thâm nhập vào các thể chế chính trị, theo Art Jipson, PGS Xã hội học tại Đại học Dayton (Mỹ).
Từ sự hoang mang đến thuyết âm mưu
Đại dịch COVID-19 đã tạo ra những điều kiện thuận lợi cho các thuyết âm mưu hình thành và phát triển: sự bất định bao trùm, những hậu quả đáng sợ, thông tin thay đổi nhanh chóng và sự thiếu tin tưởng vào thể chế.
Người dân muốn có lời giải thích: Tại sao virus xuất hiện ở Vũ Hán? Tại sao các khuyến nghị về việc đeo khẩu trang liên tục thay đổi? Làm thế nào các nhà khoa học có thể phát triển vaccine nhanh đến vậy?
Những câu hỏi này hoàn toàn chính đáng. Rắc rối bắt đầu khi những câu hỏi ấy không còn nhằm tìm kiếm câu trả lời, mà được dùng để củng cố một kết luận có sẵn rằng các thế lực quyền lực hoặc đã tạo ra đại dịch, hoặc đang che giấu mối liên hệ giữa đại dịch và phòng thí nghiệm ở Vũ Hán.
Một khảo sát năm 2021 của Viện Nghiên cứu Tôn giáo Công chúng (PRRI) phản ảnh mức độ phổ biến của lối suy nghĩ này. Khoảng 39% người Mỹ được khảo sát (tương đương 4 trong 10 người) đồng tình với quan điểm cho rằng các nhà khoa học cố ý tạo ra virus corona trong phòng thí nghiệm. Còn với những người được khảo sát tin vào QAnon - thuyết âm mưu có ảnh hưởng rộng rãi cho rằng một nhóm tinh hoa quyền lực đang thao túng Chính phủ và xã hội, thường được mô tả là những kẻ thờ phụng Satan và tham gia buôn bán trẻ em - tỷ lệ này cao hơn rất nhiều, lên tới 85%.
Cũng theo cuộc khảo sát trên, những người có thái độ bài xích giới tinh hoa và hoài nghi các chuyên gia có xu hướng dễ chấp nhận các thuyết âm mưu về virus corona hơn.
Xu hướng tin vào các thuyết âm mưu hiếm khi chỉ giới hạn ở một vấn đề. Chẳng hạn, người tin rằng các quan chức y tế đang bí mật thao túng thông tin sẽ dễ tiếp nhận những tuyên bố như vaccine tiềm ẩn các mối nguy bị che giấu. Người không tin tưởng các công ty dược cũng dễ chấp nhận quan điểm "đại dịch được tạo ra vì mục đích trục lợi". Tương tự, người tin rằng giới tinh hoa quyền lực thường xuyên hoạt động bí mật sẽ dễ tiếp nhận những thuyết siêu âm mưu, chẳng hạn QAnon.
Những niềm tin này củng cố lẫn nhau, dần hình thành một thế giới quan trong đó người ta mặc định các tổ chức, chuyên gia và quan chức chính phủ đều hành động gian dối.
Những lá cờ trước nhà Trắng tưởng niệm người đã mất vì COVID-19, chụp vào tháng 9/2021. Ảnh: Wikicommons
Thuyết âm mưu về Fauci
Trong suốt đại dịch, Fauci là một trong những người xuất hiện nhiều nhất trước công chúng - ông vừa làm cố vấn y tế cho các tổng thống, vừa thường xuyên phát biểu trên truyền hình. Vì vậy, ông nhanh chóng trở thành gương mặt đại diện cho các nỗ lực kiểm soát dịch bệnh của chính phủ.
Đối với một bộ phận thành viên Đảng Cộng hòa, những người ủng hộ phong trào MAGA, cũng như những người vốn không tin tưởng vào chính phủ và các cơ quan khoa học, Fauci dần trở thành hiện thân của các biện pháp phong tỏa, đeo khẩu trang, tiêm vaccine và các quy định bắt buộc của chính phủ.
Các nhà hoạt động chống vaccine gắn Fauci với những nghi ngờ xoay quanh các công ty dược và cơ quan y tế. Những người theo thuyết âm mưu còn đi xa hơn khi cho rằng ông là một mắt xích trong kế hoạch bí mật nhằm che giấu nguồn gốc của COVID-19. Những nhóm cực đoan tiếp tục ghép nối những cáo buộc này với các luận điệu bấy lâu nay về một chính phủ chuyên quyền, sự kiểm soát xã hội và tầng lớp tinh hoa tha hóa.
Hệ quả là một vòng lặp phản hồi đã hình thành.
Những luận điểm bắt nguồn từ những cộng đồng trực tuyến, sau đó được các chính trị gia nhắc lại, và những người có sức ảnh hưởng trên truyền thông tiếp tục khuếch đại, đưa các luận điểm trở lại bảng tin mạng xã hội của những người ủng hộ họ. Việc lặp đi lặp lại khiến những luận điểm này ngày càng trở nên quen thuộc, và con người rất dễ nhầm sự quen thuộc với bằng chứng.
Thuyết âm mưu này liệu có cơ sở?
Việc đặt câu hỏi liệu SARS-CoV-2 xuất hiện do lây truyền từ động vật sang người hay do một sự cố liên quan đến phòng thí nghiệm vốn không phải là một thuyết âm mưu. Giới khoa học và chính phủ có những lý do chính đáng để điều tra nguồn gốc của một đại dịch.
Năm 2025, nhóm cố vấn khoa học độc lập của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) báo cáo rằng phần lớn dữ liệu cần thiết để đánh giá đầy đủ các giả thuyết khác nhau về nguồn gốc của SARS-CoV-2 vẫn chưa được phía Trung Quốc cung cấp. Nhóm kết luận, các bằng chứng hiện có nghiêng về giả thuyết virus lây truyền từ động vật sang người, đồng thời khẳng định không thể loại trừ giả thuyết virus rò rỉ từ phòng thí nghiệm.
Dẫu vậy, có một ranh giới rất rõ ràng giữa việc điều tra xem liệu có xảy ra sự cố ngoài ý muốn tại phòng thí nghiệm hay không với việc khẳng định các nhà khoa học đã tạo ra virus và cố tình phát tán nó. Sự khác biệt này đặc biệt quan trọng khi nhìn lại những cáo buộc nhằm vào Fauci tại phiên điều trần ngày 29/7: các nghị sĩ đang tìm kiếm bằng chứng về một sự cố ngoài ý muốn trong phòng thí nghiệm, hay đang cổ xúy cho cáo buộc rằng các nhà khoa học đã cố tình tạo ra rồi phát tán virus?
Tiểu ban điều tra của Hạ viện cho rằng nghiên cứu do chính phủ Mỹ tài trợ có thể đã góp phần dẫn đến đại dịch. Tuy nhiên, các cuộc điều tra không đưa ra được bằng chứng cho thấy virus được cố ý tạo ra hoặc cố ý phát tán. Đến nay, câu hỏi khoa học về nguồn gốc của SARS-CoV-2 vẫn chưa có câu trả lời cuối cùng. Thế nhưng, các thuyết âm mưu lại có khả năng biến việc "thiếu bằng chứng" thành "bằng chứng về sự che giấu".
Khi thiết chế nhà nước cũng tham gia vào thuyết âm mưu
Đặc điểm quan trọng nhất của các thuyết âm mưu có lẽ là khả năng lan truyền từ nhóm người này sang nhóm người khác.
Một cáo buộc có thể bắt đầu từ một cộng đồng trực tuyến nhỏ, sau đó lan truyền trên mạng xã hội và cuối cùng trở thành một vũ khí chính trị.
Phiên điều trần liên quan đến Fauci là bằng chứng cho thấy quá trình đó đã lên đến đỉnh điểm. Những cáo buộc này không còn chỉ lưu hành trên mạng hay trong các cộng đồng bên lề, mà đã bước vào các thiết chế chính thức của nhà nước, nơi chúng tiếp tục được các quan chức dân cử và cơ quan liên bang khuếch đại. Chỉ cần được một cá nhân hoặc một tổ chức có thẩm quyền nhắc đến, một giả thuyết cũng có thể được nhìn nhận là đáng tin hơn.
Đó có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất được đặt ra từ phiên điều trần của Fauci: Điều gì xảy ra khi các thuyết âm mưu được bảo chứng bởi thiết chế nhà nước?
Quốc Hùng lược dịch
---
Nguồn:
Fauci’s COVID-origins hearing shows how conspiracy theories became political weapons. The Conversation. https://theconversation.com/faucis-covid-origins-hearing-shows-how-conspiracy-theories-became-political-weapons-288680