Áp lực phải tỏa sáng
Khi ĐH Bonn biết tin vòng tài trợ mới nhất của Chiến lược Xuất sắc sẽ tài trợ cho tám Siêu nhóm nghiên cứu (Cluster of Excellence) của trường, hiệu trưởng Michael Hoch đã nhảy lên vì vui mừng. Thành công này là một "mốc son", ông nói.
Phản ứng của ông cho thấy, việc đảm bảo ngân sách thông qua Chiến lược Xuất sắc, hay tiền thân của nó là Sáng kiến Xuất sắc, là một vấn đề hệ trọng. Trong 20 năm qua, các chương trình này đã tài trợ hàng tỷ euro cho các đại học Đức với kỳ vọng thúc đẩy nghiên cứu đỉnh cao và cải thiện vị thế quốc tế của họ. Ví dụ, khi được hỏi các chương trình này đã tác động như thế nào đến ĐH Bonn, Hoch liệt kê "những tiến bộ vượt bậc" trong bảng xếp hạng quốc tế, "những kỷ lục mới trong việc thu hút nguồn tài trợ của bên thứ ba", "số lượng tài trợ của ERC [Hội đồng Nghiên cứu Châu Âu] tăng hơn gấp đôi" và hai nhà khoa học mới thắng Giải Leibniz - một giải thưởng danh giá do Quỹ Nghiên cứu Đức (DFG) trao thường niên cho tối đa 10 người.
 |
ĐH Bonn được công nhận là Đại học Xuất sắc với tám Siêu nhóm nghiên cứu. Nguồn: iStock |
Nhưng các chương trình xuất sắc đã gây tranh cãi ngay từ đầu. Một số người lo ngại về việc tạo ra một hệ thống đại học mang tính chủ nghĩa tinh hoa và phân tầng. Những người khác chỉ trích quy trình nộp đơn tốn nhiều thời gian và công sức, hoặc cảnh báo về sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các tổ chức. Hai thập kỷ đã trôi qua, các cuộc tranh luận vẫn tiếp diễn.
Sáng kiến Xuất sắc (Exzellenzinitiative) được thông qua vào năm 2005, một phần bởi thực tế đại học Đức khá mờ nhạt trên các xếp hạng toàn cầu. Điều này cho thấy các nghiên cứu chất lượng nhất của Đức được tiến hành bên ngoài hệ thống đại học - chẳng hạn như tại các viện nghiên cứu do Viện Max Planck, Hiệp hội Leibniz và Hiệp hội Helmholtz điều hành.
Tiếp nối Sáng kiến Xuất sắc (2005-2017), Chiến lược Xuất sắc do chính phủ liên bang và chính phủ các bang của Đức triển khai từ năm 2019 nhằm thúc đẩy nghiên cứu khoa học đỉnh cao ở các đại học thông qua tài trợ cho các Siêu nhóm nghiên cứu (Cluster of Excellence) và các Đại học Xuất sắc (University of Excellence). Trong đó, Siêu nhóm nghiên cứu tập hợp các nhà khoa học hàng đầu thuộc nhiều lĩnh vực từ nhiều trường đại học, viện nghiên cứu, thậm chí cả doanh nghiệp để giải quyết một chủ đề nghiên cứu chiến lược. Mỗi Siêu nhóm nghiên cứu có thể nhận vài triệu euro mỗi năm trong tối đa bảy năm, và có thể được gia hạn sau khi đánh giá lại. Đại học Xuất sắc là danh hiệu dành cho những trường có ít nhất hai Siêu nhóm nghiên cứu đối với đại học đơn ngành hoặc ba đối với đại học đa ngành. |
"Khi tôi còn ở Cambridge vào năm 1986, mọi người hỏi tôi, ‘Những trường nào ở Đức tương đương với Cambridge và Oxford?’" Karla Pollmann, hiệu trưởng ĐH Tübingen, kể. Cấu trúc liên bang của Đức, trong đó mỗi bang chịu trách nhiệm về chính sách giáo dục đại học riêng của mình, khiến cho việc tiến hành một "cuộc đánh giá, phân loại toàn quốc" trở nên khó khăn, theo Pollmann. "Chúng tôi có rất nhiều bang, và hầu hết đều có những đại học tốt."
Sáng kiến Xuất sắc do đó được thiết kế để phân biệt một số ít "trường Harvard của Đức" với phần còn lại. Và, theo Hoch, "không còn nghi ngờ gì nữa", "mục tiêu chính trị đằng sau [Sáng kiến] vừa cần thiết vừa kịp thời trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu".
Được điều hành bởi DFG và Hội đồng Khoa học và Nhân văn Đức (WR), Sáng kiến Xuất sắc đã phân bổ 4,6 tỷ euro trong hai đợt, từ năm 2006 đến năm 2017, cho ba dòng tài trợ: các trường đào tạo sau đại học nhằm hỗ trợ các nhà nghiên cứu khởi đầu sự nghiệp; các Siêu nhóm nghiên cứu nhằm thúc đẩy nghiên cứu đỉnh cao; và các chiến lược phát triển tổng thể của đại học hoặc viện nghiên cứu, cũng nhằm thúc đẩy nghiên cứu đỉnh cao.
Sáng kiến Xuất sắc được cho là gây áp lực lớn lên các đại học để họ phải tỏa sáng. Nhiều ý kiến cho rằng việc tạo ra một Harvard của Đức theo cách này là "hoàn toàn không khả thi" vì ngân quỹ được phân bổ mỏng và dàn trải cho quá nhiều trường, viện.
Nhưng hội đồng chuyên gia quốc tế được mời đánh giá Sáng kiến Xuất sắc ở giai đoạn cuối đã đưa ra kết luận "hết sức tích cực" trong một báo cáo năm 2016, rằng nó đã làm cho hệ thống đại học Đức trở nên năng động hơn và cạnh tranh hơn.
Chiến lược Xuất sắc (ExStra) tiếp theo chỉ tập trung vào hai dòng tài trợ: các Siêu nhóm nghiên cứu được phát triển ở các đại học riêng lẻ hoặc trong các liên minh trường-viện để nghiên cứu những lĩnh vực cạnh tranh quốc tế; và các Đại học Xuất sắc nhằm nâng cao năng lực một trường riêng lẻ hoặc một nhóm trường.
Được triển khai từ năm 2019, Chiến lược Xuất sắc hiện đang trong năm cuối và đã phân bổ 385 triệu euro mỗi năm cho 57 Siêu nhóm nghiên cứu. Giai đoạn hai, bắt đầu vào năm tới và kéo dài đến năm 2032, sẽ mở rộng đáng kể với 539 triệu euro mỗi năm cho 70 Siêu nhóm nghiên cứu.
Ngoài ra, sẽ có thêm tối đa bốn trường có cơ hội nhận tài trợ, bên cạnh 11 trường/viện đã đạt danh hiệu "Xuất sắc" nhưng cần được đánh giá lại trước khi bước sang giai đoạn tài trợ tiếp theo. Các trường này sẽ được tài trợ tổng cộng 148 triệu euro (ngoài ngân sách thường xuyên) mỗi năm.
Hai thập kỷ triển khai các chương trình xuất sắc chắc chắn đã có tác động lớn đến ĐH Kỹ thuật Munich (TUM). Năm 2016, trường đứng thứ 53 trong Xếp hạng Đại học Thế giới của Times Higher Education (THE), sau ba đại học khác của Đức. Năm 2025, trường đứng thứ 26 và dẫn đầu các đại học Đức trên xếp hạng THE.
Nhưng lợi ích của Sáng kiến Xuất sắc và sau đó là Chiến lược Xuất sắc đối với một số đại học Đức khác – ít nhất về mặt xếp hạng – không được rõ ràng như vậy.
Số đại học Đức nằm trong top 200 của xếp hạng THE đã giảm dần trong vài năm qua - từ 23 trường vào năm 2020 xuống còn 20 trường vào năm 2025 - và các đại học Đức nằm trong top 200 cũng giảm. Tuy nhiên, Đức vẫn là quốc gia châu Âu có nhiều trường thứ hai trong top 200.
Vậy còn những tác động rộng hơn của Sáng kiến Xuất sắc và Chiến lược Xuất sắc thì sao? Nhiều Siêu nhóm nghiên cứu đã thành công trong việc tập hợp nhà khoa học thuộc nhiều ngành từ nhiều trường/viện. Ví dụ, các Siêu nhóm nghiên cứu của TUM, Thomas Hofmann, Chủ tịch của TUM, cho biết, "kết hợp thế mạnh của mình với thế mạnh của Viện Max Planck; các trung tâm/viện thuộc Hiệp hội Helmholtz và Hiệp hội Fraunhofer...".
Theo Pollmann, điều tương tự cũng diễn ra tại ĐH Tübingen. "Việc hợp tác mang lại lợi ích cho các trường vì nhờ đó họ có thể thực hiện những nghiên cứu đẳng cấp thế giới," bà giải thích.
Jamil Salmi, cố vấn giáo dục đại học toàn cầu tại Ngân hàng Thế giới, mô tả việc tập trung nhiều hơn vào tính liên ngành là một "bước phát triển rất tích cực" nhờ có các chương trình xuất sắc: "Chúng thực sự khuyến khích xóa bỏ rào cản giữa các tổ chức nghiên cứu."
Pollmann còn chỉ ra việc được gắn nhãn "Xuất sắc" sẽ mang lại cho các trường cơ hội thực hiện những nghiên cứu "rủi ro cao nhưng lợi ích lớn" – không chỉ từ nguồn hỗ trợ của Chiến lược mà từ cả các tổ chức tài trợ khác. "Tất cả bọn họ đột nhiên quan tâm hỏi han: ‘Liệu chúng tôi có thể đầu tư thêm được không?’"
Nhưng trường hợp đua nhau tài trợ như vậy không phổ biến. Sau khi phân tích dữ liệu từ các trường tham gia Sáng kiến Xuất sắc, Lukas Mergele, nhà kinh tế học từng nghiên cứu chương trình này, nhận thấy nguồn tài trợ nhận được "dường như không giúp cải thiện các nguồn tài trợ khác". Nguyên nhân có thể do các trường không đủ sức để cùng lúc chuẩn bị nhiều hồ sơ xin tài trợ.
Mối lo phân tầng
Nhưng bất chấp những hiệu quả rõ rệt hoặc mơ hồ, một số người vẫn phản đối tính cạnh tranh của các chương trình xuất sắc. Ví dụ, Amrei Bahr, một giảng viên trẻ trong lĩnh vực triết học công nghệ và thông tin tại ĐH Stuttgart, cho biết Chiến lược Xuất sắc khuyến khích "cạnh tranh gay gắt để giành tài trợ" hơn là "hợp tác và đoàn kết" trong cộng đồng học thuật. Đây là một mối lo ngại đặc biệt trong bối cảnh chính trị ngày càng kém thân thiện với các trường đại học: "Việc cạnh tranh sẽ làm suy yếu toàn bộ giới học thuật", bà nói. "Khi đó, giới học thuật sẽ kém khả năng tự vệ trước các cuộc tấn công từ bên ngoài, các kế hoạch cắt giảm ngân sách và các mối đe dọa tương tự."
Bahr cũng lo ngại các chương trình xuất sắc ảnh hưởng không hay đến nghề nghiên cứu. Bà cho rằng việc quá chú trọng vào những thành công đột phá đồng nghĩa với việc không đánh giá đúng những nghiên cứu khiêm tốn và cần mẫn, không phải lúc nào cũng nổi bật nhưng lại rất quan trọng để đi đến những khám phá lớn.
Theo nghĩa đó, bà tin rằng không có cái gọi là các dự án nghiên cứu xuất sắc lý tưởng. Nền học thuật Đức cần được tài trợ đầy đủ và công bằng ở tất cả các lĩnh vực, thay vì chỉ tập trung cho một số cơ sở đào tạo hàng đầu. Như vậy sẽ dẫn đến tình trạng một số cơ sở dồi dào nguồn lực để phát triển, trong khi những cơ sở khác gặp khó khăn trong việc duy trì các hoạt động cơ bản.
GS Marius Busemeyer của ĐH Konstanz tin rằng những lo ngại về chủ nghĩa tinh hoa của Chiến lược Xuất sắc là "có cơ sở". "Đối với các Siêu nhóm nghiên cứu, nguồn tài trợ được phân bổ rộng rãi hơn cho nhiều trường ở nhiều địa điểm khác nhau, nhưng đối với các Đại học Xuất sắc, người ta có thể thấy xu hướng ngày càng tăng trong chiến lược này là ưu tiên các trường lớn, "vốn đã mạnh về nghiên cứu" từ trước khi Chiến lược ra đời.
Nhưng cũng có những người lại muốn việc cạnh tranh phải gắt gao hơn nữa. Hofmann của TUM đề xuất cho các Trường đại học Xuất sắc hiện nay cạnh tranh với nhau để nhận thêm nguồn tài trợ với tư cách là ‘các Đại học Xuất sắc của liên bang, vì cách làm này "sẽ giúp đưa ba hoặc bốn trường vào nhóm các đại học nghiên cứu hàng đầu thế giới".
Pollmann lưu ý rằng các khoản tài trợ ngắn hạn trong Sáng kiến Xuất sắc và Chiến lược Xuất sắc có thể không phù hợp với cách hiểu truyền thống về một đại học, vốn được coi là một tổ chức cần sự ổn định và thực hiện công việc nghiên cứu, giảng dạy thường xuyên. Bà nhấn mạnh, các trường nhận tài trợ từ Chiến lược Xuất sắc không nên để các mục tiêu và nhiệm vụ cơ bản của mình bị phụ thuộc vào khoản tài trợ này. Các trường nên coi nó như một công cụ thúc đẩy sự phát triển lâu dài, chứ không phải là yếu tố chi phối mọi hoạt động.
Tuy nhiên, để giành được công cụ đó, nhà trường có nguy cơ bị bào mòn sức lực, vì quy trình nộp đơn tiêu tốn rất nhiều thời gian và lao động. Ngay cả khi thành công, thì liệu lợi ích thu được có bõ so với những gì đã bỏ ra hay không, Bahr nói.
Đối với những ứng viên không thành công, việc chấp nhận "viên thuốc đắng" khá khó khăn. Trở thành Đại học Xuất sắc hoặc tổ chức được một Siêu nhóm nghiên cứu giúp "mở ra cánh cửa vào tương lai", Erik Lehmann, giáo sư ngành quản lý và tổ chức tại ĐH Augsburg, cho biết. Nhưng "mất đi vị thế xuất sắc cũng giống như mất đi một ngôi sao Michelin. Danh tiếng và nguồn lực tài chính sẽ mất theo."
Busemeyer của ĐH Konstanz đã tận mắt chứng kiến nỗi đau mất mát đó trong năm nay, khi nguồn tài trợ cho hai Siêu nhóm nghiên cứu của trường ông không được gia hạn. "Có một sự mất mát không hề nhẹ về tài chính", Busemeyer nói. "Nhưng quan trọng hơn, điều này ảnh hưởng đến hình ảnh và sự tự tin của nhà trường."
Nguồn:
https://www.timeshighereducation.com/depth/has-excellence-funding-brought-german-harvard-any-closer
Bài đăng KH&PT số 1357 (số 33/2025)
Thạch Anh lược dịch