Annie Walker làm công việc tính toán tại Đài quan sát Cambridge trong 25 năm. Tại đây, bà hỗ trợ các đồng nghiệp nam giới – những người độc quyền sử dụng kính thiên văn – bằng các phép tính phức tạp dựa trên những quan sát của họ về vị trí của vô số vì sao và hành tinh.
Nhưng vai trò của bà không chỉ dừng lại ở đây. Một nghiên cứu mới phát hiện Annie còn có nhiều đóng góp quan trọng khác. Nhiều tài liệu cho thấy bên cạnh việc tính toán, bà còn nhanh chóng tiến bộ trong việc quan sát sao. 16 năm sau khi từ chức, bà công bố một bản Phụ lục quan trọng gồm 1.585 ngôi sao mà mình quan sát được. Phát hiện này khẳng định vị trí của bà là nhà nữ thiên văn quan sát chuyên nghiệp đầu tiên tại ĐH Cambridge, và là người phụ nữ thứ hai ở Anh Quốc, sau Caroline Herschel.
Câu chuyện về cuộc đời người phụ nữ đặc biệt này chỉ được biết tới khi nhà nghiên cứu Mark Hurn – Quản lý thông tin tại Thư viện của Viện Thiên văn học (ĐH Cambridge) và Roger Hutchins từ Trường Magdalen(ĐH Oxford) cùng chắp nối lại các tài liệu lịch sử, bao gồm các báo cáo thiên văn của Cambridge và các bài xuất bản. Công trình của hai người đã làm sáng tỏ sự nghiệp của Annie và xác lập vị thế của bà trong lịch sử ngành thiên văn học.
Annie là con gái một người chủ nhà máy xay ngô ở Suffolk. Bà có năng khiếu về toán và theo học trường nội trú Cavendish House ở Cambridge từ năm 10 tuổi. Năm 1879, ở tuổi 15, trong lúc chờ tham gia kỳ thi toán học cấp cao, bà nhận công việc bán thời gian là tính toán tại Đài quan sát Cambridge để trang trải một phần chi phí, vì tình hình tài chính của người cha ngày càng đi xuống.
Đồng nghiệp kiêm thầy hướng dẫn là Giáo sư John Couch Adams và Trợ lý chính Andrew Graham đã ghi lại đóng góp của Annie trong báo cáo thường niên. Là người tích cực ủng hộ giáo dục cho trẻ em gái, GS. Adams có niềm tin vào "tiềm năng hữu ích và chi phí vừa phải của phụ nữ được đào tạo về toán học" sau khi chứng kiến năng lực của người phụ nữ đảm nhận công việc tính toán đầu tiên của Đài quan sát Cambridge là Harriet Hardy. Nhận thấy tương lai hứa hẹn của Annie – và sau khi bà vượt qua kỳ thi toán học với điểm số xuất sắc – GS. Adams đã đưa bà lên làm chính thức và bắt đầu đào tạo thành nhà quan sát khi Annie bước qua tuổi 18 vào năm 1882.
Trong Báo cáo Thường niên Đài quan sát Cambridge năm 1879-1904, GS. Adams ghi chép vào năm 1881-1882 rằng: "Thay đổi duy nhất trong đội ngũ của Đài quan sát kể từ Báo cáo trước là cô Hardy đã nghỉ việc theo nguyện vọng cá nhân vào cuối tháng tám, và thế chỗ là cô Walker, người đã thể hiện xuất sắc trong Kỳ thi sơ cấp và cao cấp địa phương, và có năng lực trở thành một một nhà quan sát tốt và một người tính toán đắc lực".
Annie lần nữa được ghi lại trong Báo cáo Thường niên khi công việc của bà bị gián đoạn do trận động đất nhẹ xảy ra vào ngày 22/4/1884 khiến các dây trong thị kính rung lắc.
 |
Bản in màu của Đài quan sát Cambridge vào khoảng năm 1829. Annie Walker bắt đầu làm việc tại đây vào năm 1879 khi mới 15 tuổi. Ảnh: Viện Thiên văn học, Cambridge |
Dù Annie "gặp may mắn hiếm thấy khi được cả Trợ lý Graham và GS. Adams hướng dẫn và khuyến khích", song rất rõ ràng là bà "được tuyển dụng và rồi được họ giữ lại vì có đủ năng lực làm người tính toán. Bà nhanh chóng phát triển từ việc tính toán thường lệ sang quan sát, và sau này tự mình biên soạn danh mục riêng - tất cả đều nhờ vào tài năng và lòng tận tụy. Về sau, công trình của bà được công bố và ghi nhận một cách chính thức.
Tài liệu cho thấy vào năm 1895, lương của Annie là 90 bảng/năm và được bao ăn. Bà là người phụ nữ được trả lương cao nhất trong ngành thiên văn học Anh vào thời điểm đó – dù về mặt giấy tờ vẫn chỉ là người tính toán. Đây là sự ghi nhận công trình quan trọng mà bà thực hiện cho GS. Adams và Graham với vai trò người quan sát.
Tuy nhiên, việc thay đổi lãnh đạo của Đài quan sát đã ảnh hưởng tới số phận của Annie. GS. Adams qua đời năm 1892, Robert Ball lên làm Giám đốc kế nhiệm. Tầm nhìn của Ball là một kỷ nguyên mới trong ngành thiên văn học – ông tìm kiếm các công cụ hiện đại và thế hệ trợ lý toán sau đại học với những kỹ năng mới. Tài liệu cho thấy Annie thực chất đã bị xa lánh trong Đài quan sát do biến chuyển này, không còn hy vọng thăng tiến khỏi vị trí tính toán chính thức. Năm 1902, Giám đốc Ball thuê hai nữ sinh mới tốt nghiệp về tính toán với mức lương thấp hơn. Ngay năm sau, ở tuổi 40, Annie từ chức.
Vài tháng sau, bà di cư tới Úc, đoàn tụ với gia đình đã chuyển tới đây gần 10 năm trước. Danh sách cử tri năm 1905 cho Quận Flinders, phía Đông Nam Melbourne, ghi nhận Annie là "nhà thiên văn học" – danh tính bà lựa chọn. Song, nhân viên tính toán ở đây bị phân biệt đối xử và không được phép dùng kính viễn vọng. Nhóm nghiên cứu cũng không tìm thấy bằng chứng tài liệu cho thấy bà tiếp tục sự nghiệp thiên văn học ở Úc. Sau năm 1910, tình trạng của bà trên Danh sách cử tri chuyển thành "Nội trợ". Bà qua đời ở Glen Huntly, ngoại ô Melbourne, vào ngày 2/3/1940, hưởng thọ 76 tuổi.
Trong số những thành tựu quan sát đáng chú ý nhất của Annie tại Cambridge là Phụ lục cho Phiên bản Mở rộng của Danh mục Khu vực Cambridge – một phần của nỗ lực lập bản đồ các thiên thể đầu tiên của quốc tế. Phụ lục có tên là Những Quan sát Sửa đổi do cô Walker thực hiện trong những năm 1896 đến 1899. Người kế nhiệm Ball là Arthur Eddington đã ghi nhận công lao của bà vào năm 1919, 16 năm sau khi bà rời Đài quan sát. Riêng phần Phụ lục này đã chiếm khoảng 10% toàn bộ Danh mục – đây là lần gần nhất một công trình được xuất bản dưới tên bà.
Theo các nhà nghiên cứu, việc phát hiện công trình của Annie trong trong Danh mục Khu vực Cambridge– trong đó bà đã thực hiện tổng cộng 4.800 quan sát, mỗi ngôi sao thường được quan sát ba lần – cùng với những quan sát riêng biệt sau này cho Danh mục Hoàng đạo, "cuối cùng đã làm sáng tỏ sự nghiệp thiên văn học của Annie và phần phạm vi quan sát của bà từ năm 1882 đến 1903".
Tuy nhiên, có được bức tranh sự nghiệp của Annie chưa phải là mục đích cuối cùng của nhóm nghiên cứu. Họ vẫn đang tiếp tục hành trình tìm hiểu cuộc đời của nhà nữ thiên văn học này.
"Điều đáng buồn nhất là chúng tôi chưa thể tìm thấy bức ảnh nào của bà", Mark cho biết. "Nhưng chúng tôi đang xem xét kỹ lưỡng nhất có thể về mọi tài liệu mình có, cả những nhận xét nhỏ mà bà viết trong quá trình quan sát, về điều kiện thời tiết như ‘đêm không lý tưởng, ‘trời dày đặc’ và ‘đêm xấu’. Đặc biệt, Roger và tôi cực kỳ ấn tượng khi bà tự nhận mình là nhà thiên văn học khi đến Úc. Chắc hẳn Annie vô cùng tự hào về những gì mình làm được ở Cambridge".
Và giờ đây, trong nỗ lực khẳng định vị thế của Annie trong lịch sử, Viện Thiên văn học Cambridge đã xin được Liên minh Thiên văn Quốc tế dùng tên bà để đặt cho một tiểu hành tinh thuộc nhóm Themis ở vành đai chính bên ngoài, hiện mang tên ‘(5400) Anniewalker = 1989 CM’.
"Đây là một tin tuyệt vời", Mark chia sẻ. "Và tiểu hành tinh này cũng rất hay! Tiểu hành tinh có số hiệu càng nhỏ có nghĩa đây là một trong những cái đầu tiên được phát hiện. Đây là một cách tri ân vô cùng phù hợp dành cho Annie – một cách thiết thực để tôn vinh bà. Tất nhiên, chúng tôi cũng hy vọng câu chuyện về người phụ nữ này sẽ truyền cảm hứng cho các thế hệ nhà nữ thiên văn học mới".
Nguồn:
cam.ac.uk
Bài đăng KH&PT số 1355 (số 31/2025)
Phương Anh dịch