Số báo in cuối cùng của Tia Sáng
Khi viết số báo này, chúng tôi không chỉ suy nghĩ về dòng chảy tri thức giàu giá trị khai sáng, đề cao tư duy khoa học và tinh thần phản biện mang tính xây dựng mà Tia Sáng kiên định suốt 30 năm, mà nghĩ nhiều hơn về vai trò dẫn dắt nhận thức của báo chí trong cơn lốc mạng xã hội, cơn lốc thông tin trong thời đại AI.
Không chỉ Tia Sáng, ngành báo chí đang đứng ở một thời điểm khó khăn – giai đoạn khủng hoảng của mô hình nhận thức, khi các tòa soạn phải vật lộn giữa việc sống còn với áp lực đưa tin nhanh, nhiều, view cao hay ròng rã theo đuổi những bài chất lượng cao công phu, trong bối cảnh người dùng bị cuốn vào cơn lũ thông tin nhanh, video siêu ngắn, giật gân, gây mất khả năng tập trung, suy yếu khả năng đọc sâu và tư duy phản biện. Việc hình thành bản sắc riêng khác biệt, tư duy độc lập ngày càng khó khăn trong bối cảnh cùng lấy view làm thước đo quan trọng nhất, cùng theo những khuôn mẫu, định hướng giống nhau.
Đây không chỉ là sự xung đột giữa tốc độ và chất lượng, mà là sự đứt gãy vai trò dẫn dắt nhận thức của báo chí.
Nếu báo chí – có thể nói là “bộ não của xã hội”, vốn có nhiệm vụ phân tích vấn đề một cách khách quan, đa chiều – không còn tiên phong thúc đẩy tư duy độc lập, năng lực tư duy của xã hội sẽ suy yếu, tất yếu đi dần vào xu hướng bị robot hóa. Và đó là khởi đầu của sự đổ vỡ.
Bởi, chúng ta đang sống trong một thời điểm bản lề: khởi đầu của kỷ nguyên AI, nơi con người giao nhiều quyền hơn cho các thuật toán AI, nơi thuật toán độc quyền phân phối thông tin, nơi con người bị giám sát, bị dự đoán hành vi, bị điều hướng, thậm chí bị thao túng. Khi từng người đọc, hay rộng hơn là xã hội giảm dần khả năng phân tích logic, phản biện, chấp nhận sự đa dạng, và chuyển sang đọc – nghĩ đơn điệu, thậm chí mất dần năng lực viết và tư duy độc lập, xã hội sẽ càng phụ thuộc hơn vào thuật toán.
Điều đó càng đặt ra một câu hỏi then chốt – liệu chúng ta có thể nuôi dưỡng những dòng thông tin sâu sắc, thúc đẩy tư duy độc lập hay không?
Chính vì vậy, số báo in cuối cùng này của Tia Sáng đề cập tới một chuyên đề rộng lớn hơn chính câu chuyện của riêng Tia Sáng, đó là việc chúng ta chuẩn bị cho kỷ nguyên AI đang tới như thế nào, đặt câu hỏi về tư duy, quyền lực, cấu trúc xã hội và năng lực tự chủ của con người trong thế giới số.
Ở khía cạnh tư duy, kỷ nguyên AI – tư bản số – tư bản giám sát đến cùng lúc với “Báo chí trước vòng xoáy robot hóa” (GS Phan Dương Hiệu, Trường Viễn Thông thuộc Đại học Bách Khoa Paris, Pháp).
Ở khía cạnh cấu trúc xã hội, “Kiến trúc số đang âm thầm định hình nền dân chủ” (Mai Nguyễn Dũng, Tô Kiến Lương, ĐH Kinh tế TP. HCM).
Về hạ tầng cho AI, Việt Nam sẽ “Dựa vào AI của ai, dữ liệu của ai, luật chơi của ai?” (GS Nguyễn Tiến Dũng, Đại học Toulouse, sáng lập Công ty Torus AI)
Liệu sẽ ra sao nếu “Quốc gia đi thuê nền tảng”. Nếu phần nền móng của hệ sinh thái số không do chính mình làm chủ, một quốc gia có thể đi bao xa trên con đường số hóa? (Phạm Thu Trang, từng phụ trách các chương trình do USAID, World Bank và các tổ chức quốc tế tài trợ tại Việt Nam).
Và một hạ tầng quan trọng cho kỷ nguyên số là các trung tâm dữ liệu, Việt Nam liệu đã sẵn sàng cả về tài nguyên và pháp lý? (PV Hảo Linh, Trang Bùi).
Cùng với đó, Tia Sáng mời độc giả đọc sâu, nghĩ chậm về điện hạt nhân, về giá trị gia tăng nhỏ bị bỏ quên của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, về những tấm khiên chắn lũ của miền Trung sau trận lũ vừa qua, về tự do sáng tạo và bản quyền, về hành trình đến tương lai trong phim khoa học viễn tưởng.
Sau số báo in cuối cùng này, chúng tôi sẽ tiếp tục một hành trình mới, chuyển hoàn toàn sang xuất bản online. Tia Sáng sẽ tiếp tục cố gắng phát huy những giá trị cốt lõi, vai trò của một diễn đàn đáng tin cậy, là nơi cung cấp những thông tin chắt lọc, đưa ra các phân tích sâu sắc, khách quan và khuyến khích tư duy phản biện độc lập mang tính xây dựng trong cộng đồng.
Trên chặng đường mới, Tia Sáng hy vọng có sự tiếp tục đồng hành ngày càng đông đảo các nhà khoa học, nhà tri thức, các chuyên gia và cộng đồng để mỗi bài viết, mỗi góc nhìn đều góp phần bồi đắp văn hóa khoa học, nuôi dưỡng dòng chảy trí tuệ trong xã hội.
BBT
