Chúng thường hàm ý rằng dùng AI là một dấu chỉ của sự thiếu trung thực, không bảo đảm tính nguyên bản, và thiếu năng lực tư duy hay sáng tạo.
Gần đây, chính một bài báo của tôi cũng được nhận xét rằng "chó mèo đặt prompt cho AI cũng có thể viết như vậy". Câu nói ấy có thể chỉ là một lời châm biếm. Nhưng cũng có thể đó là một phê bình thực sự: rằng phân tích của tôi có lẽ không có gì mới, rằng nó chỉ vận hành trong một khuôn thức quen thuộc mà máy học cũng có thể tái tạo.
Khi đọc những nội dung do AI tạo sinh, ta đôi khi giật mình trước sự tương đồng. Cấu trúc lập luận, nhịp triển khai, thậm chí cả cách phản tư đều na ná những gì ta từng đọc, hoặc từng viết. Cảm giác ấy dễ khơi dậy một thoáng bất an. AI dường như biết cách ta suy nghĩ. Nó dường như đủ khả năng tái tạo những gì ta tư duy. Những gì từng được xem là riêng tư nhất của suy nghĩ giờ đây có thể chỉ là những cấu trúc mà một cỗ máy cũng học được.
Qua huấn luyện trên hàng triệu văn bản, từ đối thoại Socrates đến biện chứng Hegel, từ luận văn học thuật đến tiểu luận hiện đại, AI học lại những cấu trúc tư duy từng xuất hiện trong ngôn ngữ rồi tái tổ chức chúng. Sự giống nhau có lẽ xuất phát từ một lý do đơn giản hơn ta tưởng: tư duy của chúng ta vốn đã vận hành trong những cấu trúc được lịch sử trí tuệ mài giũa từ rất lâu. Đó là một truyền thống kỹ thuật tư duy hình thành qua nhiều thế kỷ con người thực hành triết học, văn chương và khoa học.
Ở một phương diện khác, AI còn làm lộ rõ tầng tư duy của chúng ta hơn chính những gì ta nghĩ. Nó vận hành như một chiếc âm thoa: không tự phát ra âm thanh, nhưng khi được kích thích, nó rung lên đúng tần số của vật kích. Một câu hỏi mơ hồ hay cảm tính sẽ nhận lại một phản hồi phơi bày chính độ sâu của câu hỏi ấy, như tiếng vọng cho ta biết mình đã gõ với lực bao nhiêu, ở cung bậc nào. AI không phải là tấm gương phản chiếu hình dáng bên ngoài, mà là một công cụ cộng hưởng: nó làm cho những cấu trúc tư duy vốn lặng thầm bên trong bỗng rung lên thành âm thanh có thể nghe thấy.
Cách chúng ta sử dụng AI phản ánh cấu trúc tư duy của chính mình. Ảnh: DT + AI
Vì vậy, cách chúng ta sử dụng AI phản ánh cấu trúc tư duy của chính mình. Prompt không chỉ là một câu lệnh kỹ thuật. Nó là hình thức của câu hỏi mà ta đặt ra. Một yêu cầu mơ hồ thường đi cùng một tư duy chưa định hình. Một câu hỏi mở và chấp nhận đối trọng thường cho thấy một hệ lập luận đã được suy xét. Trong mỗi yêu cầu luôn có một lựa chọn: ta đang tìm sự xác nhận cho điều mình đã tin, hay đang thực sự mở ra khả năng bị phản biện? Ta mong một câu trả lời củng cố lập trường sẵn có, hay chấp nhận nguy cơ phải điều chỉnh chính mình?
Cũng cần phân biệt rằng không phải cứ văn bản nghe giống AI là do AI tạo ra. Trong nhiều trường hợp, chính con người bắt chước một kiểu hành văn đang thịnh hành: rõ ràng, mạch lạc, có đối trọng và thường kết bằng một cú phản tư. Người ta dùng nó vì thấy hiệu quả hoặc thú vị. Sự giống nhau đôi khi không đến từ công nghệ mà từ thị hiếu chung về một cấu trúc diễn đạt được xem là thông minh.
Tuy nhiên, những gì AI tạo ra không khởi phát từ một nhu cầu riêng. AI không sống trong những hoàn cảnh khiến một vấn đề trở nên cấp thiết. Nó cũng không phải chịu trách nhiệm cho những gì mình tạo ra. Không tự ái. Không bản ngã. AI chỉ phản hồi những yêu cầu được đưa vào hệ thống.
Con người thì khác. Nhiều câu hỏi không xuất hiện như một thao tác trí tuệ thuần túy. Chúng nảy sinh từ những hoàn cảnh buộc ta phải suy nghĩ.
Vì thế, điều AI có thể tạo ra là một câu trả lời mạch lạc về mặt lập luận. Còn suy tư theo nghĩa đầy đủ không chỉ là việc tổ chức một câu trả lời hợp lý. Nó là tiến trình trong đó một con người phải đối diện và tìm cách hiểu những vấn đề từ chính đời sống của mình.
AI có thể học và tái tạo những cấu trúc lập luận như một chiếc âm thoa hoàn hảo, rung đúng tần số của bất kỳ câu hỏi nào. Nhưng con người không chỉ là âm thoa: chúng ta vừa là nhạc cụ, vừa là người chơi, vừa là bản nhạc được viết ra từ những trải nghiệm không thể lặp lại.
Trong khi AI rung lên theo những tần số có sẵn, thì con người có thể tạo ra những âm vực mới. Chúng có thể đến từ những căng thẳng chưa được giải quyết, những kinh nghiệm mâu thuẫn, những lựa chọn khó khăn hoặc những tình huống buộc con người phải xem xét lại chính mình. Trong những hoàn cảnh như vậy xuất hiện một dạng tư duy mà máy móc khó mô phỏng: tư duy phản tỉnh, khi con người không chỉ lập luận về thế giới mà còn đối diện và điều chỉnh chính những giả định của mình.
Những áp lực ấy thường để lại những nhịp lệch tinh vi trong lập luận và cảm xúc. Đó có thể là một sự do dự trong phán đoán, một niềm tin vẫn được giữ lại dù chưa đủ bằng chứng, hoặc một kinh nghiệm sống chưa thể giản lược thành lập luận. AI được tối ưu để tạo ra sự cân bằng nên thường loại bỏ những lệch nhịp như vậy. Nhưng chính những lệch nhịp ấy lại là dấu vết của một đời sống đã trải qua.
Bởi vậy, dù hình thức lập luận đôi khi có thể giống nhau, tư duy của con người vẫn vận hành quanh một trục trải nghiệm được tích lũy và kết tinh theo thời gian. AI có thể học các cấu trúc của suy nghĩ, nhưng con người không suy nghĩ chỉ vì có khả năng lập luận. Chúng ta suy nghĩ vì mình bị đặt vào thế giới, trong những hoàn cảnh buộc ta phải hiểu, phải lựa chọn và phải tự điều chỉnh cách hiểu của mình. Chính chiều sâu của trải nghiệm sống ấy khiến con người tiếp tục suy nghĩ, nghi ngờ và xem xét lại chính mình, điều mà AI không thể học theo cách nó học các cấu trúc lập luận.
Sự xuất hiện của AI vì thế không làm mờ vai trò của con người. Nó chỉ khiến chúng ta nhìn rõ hơn một phân biệt vốn đã tồn tại: có những yếu tố của tư duy thuộc về phương pháp và có thể lặp lại, nhưng cũng có những yếu tố chỉ hình thành từ cách một con người thực sự sống, trải nghiệm và suy tư về thế giới.
Khi sự mạch lạc và cân bằng của văn bản không còn hiếm, độ trôi chảy của diễn đạt hay sự chỉn chu của hình thức không còn đủ để bảo chứng cho giá trị của suy nghĩ.
Và có lẽ điều khiến ta bất an không phải vì AI bắt đầu viết giống con người. Điều khiến ta bất an là một câu hỏi khó hơn nhiều: trong những gì ta viết, bao nhiêu phần thực sự xuất phát từ một đời sống đã trải qua? Và bao nhiêu phần chỉ là những cấu trúc mà bất kỳ ai hay bất kỳ cỗ máy nào cũng có thể học được?