TP. HCM - Hà Nội: Lộ trình chuyển đổi sang xe máy điện

Những tài xế gọi xe và giao hàng với công việc di chuyển nhiều gấp 3-4 lần người dân sẽ là nhóm ưu tiên chuyển đổi sang xe điện. Ảnh: Mỹ Hạnh/KHPT

TP. Hồ Chí Minh: Chuyển đổi 400.000 shipper sang xe điện

Đầu tuần này, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM (HIDS) - thinktank của chính quyền TP. Hồ Chí Minh - thông báo đã đệ trình lên UBND thành phố kế hoạch chuyển đổi 400.000 tài xế gọi xe công nghệ và giao hàng (shipper) sang xe máy điện.

Lộ trình chuyển đổi theo đề xuất sẽ diễn ra trong ba năm, đủ để các tài xế trả góp xe điện bằng chính khoản tiết kiệm từ chi phí nhiên liệu, theo đánh giá của HIDS. Viện này đã tiến hành khảo sát cho thấy chi phí tiền xăng của các shipper rơi vào khoảng 70.000-100.000 đồng/ngày, trong khi chi phí tiền điện chỉ khoảng 20.000 đồng. Nhờ đó, mỗi tháng tài xế tiết kiệm 1-2 triệu/tháng, đủ trả góp cho một chiếc xe điện trị giá tầm 30 triệu trong 2 - 2,5 năm mà không giảm thu nhập.

Theo HIDS, shipper là nhóm thải khí nhiều nhất trong các phương tiện giao thông ở thành phố, vì họ chạy nhiều gấp 3-4 lần người dân, trung bình 80-120 km/ngày. Do đó, ưu tiên chuyển đổi nhóm này sang phương tiện sạch là hợp lý và cần thiết.

Để khuyến khích tài xế chuyển đổi sớm, TP.HCM cũng sẽ tung chính sách hỗ trợ như miễn thuế giá trị gia tăng (10%), phí trước bạ (2%), và hỗ trợ lãi vay mua xe 2% khi mua xe điện mới.

Đây được xem là "củ cà rốt" trong chương trình chuyển đổi này, đi kèm với đó là "cây gậy" phạt nếu không chuyển đổi. Dự kiến từ tháng 1/2026, TP. HCM sẽ ngừng cấp phù hiệu mới hoặc ký hợp đồng mới cho các tài xế xe máy sử dụng xăng trên các nền tảng giao hàng và gọi xe công nghệ. Các tài xế xe xăng đã đăng ký từ trước vẫn được tiếp tục công việc, nhưng sẽ buộc phải xây dựng kế hoạch chuyển đổi phương tiện trong các năm tiếp theo.

Theo lộ trình mà HIDS vạch ra, TP.HCM sẽ chia ba giai đoạn. Năm 2026, mục tiêu đổi 30% xe công nghệ sang xe điện (120.000 xe) và ngưng cho xe xăng đăng ký mới vào nền tảng giao hàng và gọi xe. Năm 2027, đẩy nhanh lên 80% (320.000 xe), bắt đầu siết xe xăng bằng hạn ngạch, khu giao hàng xanh và cấm chạy giờ cao điểm. Đến năm 2028, hoàn tất 100% chuyển đổi. Lúc này, ai đổi xe chậm sẽ không được miễn thuế, phí trước bạ nữa, chỉ còn được vay ưu đãi - đồng thời, xe xăng đã bị hạn chế rất nhiều. Từ 2029, xe xăng bị cấm hoàn toàn trong dịch vụ gọi xe.

Theo HIDS, để phục vụ cho quá trình chuyển đổi giao thông, thành phố dự kiến đến năm 2028 sẽ phải có 3.000 điểm sạc, đổi pin tại cây xăng, bãi xe, trung tâm thương mại, công viên. HIDS cho rằng giai đoạn 2025-2028 là "thời điểm vàng" khi giá pin toàn cầu sẽ giảm 10-12% mỗi năm. Do đó, nếu hành động ngay, TP.HCM sẽ tránh tăng chi phí cơ hội và kéo dài thời gian hoàn vốn cho hệ sinh thái sạc/đổi pin.

HIDS nói rằng việc chuyển đổi 400.000 xe công nghệ là khởi đầu cho giấc mơ lớn hơn, hướng tới hơn 8 triệu xe máy cá nhân đang hoạt động trên địa bàn thành phố.

Nếu đề án này được thông qua, thời gian dự kiến áp dụng của TP. Hồ Chí Minh sẽ là từ 1/1/2026.

Đối với đề án này của HIDS, thách thức chính nằm ở sự phối hợp của các nền tảng công nghệ (bao gồm Grab, Be, Shopee, v.v), vì quy định không cho xe xăng đăng ký mới có thể ảnh hưởng đến lượng tài xế gia nhập mới và chiến lược kinh doanh của mỗi hãng. Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ tài chính và phạt vi phạm đối với shipper cũng phải được cân nhắc và triển khai thật hiệu quả để tránh gây thiệt hại cho những người vốn đã ở nhóm yếu thế nhất trong mô hình kinh tế Gig này.

Hà Nội: Cấm toàn bộ xe xăng

Dưới áp lực chỉ thị môi trường của Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính, tuần trước Hà Nội cũng công bố một động thái táo bạo: cấm xe máy chạy bằng xăng tại các quận trung tâm Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng (trong vành đai 1) bắt đầu từ tháng 7/2026. Sau đó, vùng cấm sẽ mở rộng ra vành đai 2 vào đầu 2028, và đến 2030 là vành đai 3, đồng thời hạn chế sẽ áp dụng cho cả ô tô.

Nếu việc cấm xe xăng xảy ra như mục tiêu của Hà Nội, điều này không chỉ ảnh hưởng tới một nhóm nhỏ người dân (như trường hợp các shipper trong kế hoạch của TP. Hồ Chí Minh) mà là toàn bộ dân cư đang sinh sống trong khu vực nội thành.

Hiện nay Hà Nội có khoảng 450.000 xe máy sử dụng xăng dầu của người dân sống trong vành đai 1, chưa kể đến xe máy của những người làm việc có nhu cầu đi vào vành đai 1 mỗi ngày. Những người bị ảnh hưởng sớm nhất sẽ thuộc nhiều tầng lớp khác nhau — từ nhân viên văn phòng, quản lý cho đến những người kiếm kế sinh nhai trên xe hai bánh.

Xe máy xăng sẽ bị cấm hoặc hạn chế trong các khu vực nội thành Hà Nội từ năm 2026. Ảnh: Upslash

Để giảm sốc cho người dân, chính quyền Hà Nội đang lên kế hoạch xây dựng đề án chuyển đổi và hỗ trợ người dân. Dự thảo chính sách của Sở Xây dựng đang đề xuất hỗ trợ 3-5 triệu đồng cho mỗi người dân đổi xe máy xăng sang xe xanh trị giá từ 15 triệu trở lên, áp dụng đến hết 2030.

Thành phố dự kiến sẽ miễn toàn bộ lệ phí trước bạ (2% giá trị xe) và lệ phí đăng ký biển số (dao động từ 500 nghìn đến 4 triệu đồng tùy loại xe) đối với phương tiện giao thông xanh từ ngày nghị quyết có hiệu lực đến hết năm 2030. Đồng thời, các đơn vị đầu tư cơ sở để thu hồi, tái chế xe máy cũ có thể được hỗ trợ vay vốn với lãi suất 3-5%/năm, hạn mức 100% giá trị hợp đồng trong thời gian tối đa 5 năm.

Theo đề xuất, Hà Nội sẽ ngay lập tức thí điểm hạn chế xe máy chạy xăng trong vành đai 1 từ nửa đầu năm 2026, để chính thức cấm ở khu vực này vào nửa cuối năm 2026. Thành phố sẽ thu phí lưu thông và điều chỉnh giá dịch vụ trông giữ xe đối với các xe phát thải gây ô nhiễm, và tăng cường giám sát, xử phạt bằng việc lắp camera. Các hành vi vi phạm khí thải hoặc đi vào vùng cấm sẽ bị xử phạt hành chính với mức cao, có thể lên đến hai lần mức quy định hiện hành.

Thành phố cũng yêu cầu các bãi đỗ xe phải có trụ sạc: ít nhất 10% chỗ ở công trình cũ và 30% ở dự án mới trước năm 2026. Kế hoạch của Hà Nội dự kiến sẽ được hoàn thiện trước ngày 30/9.

Theo một số chuyên gia, Hà Nội đang đối mặt với thách thức vô cùng lớn trong quá trình chuyển đổi phương tiện cá nhân, bởi giao thông công cộng chỉ mới đáp ứng được một phần nhỏ nhu cầu đi lại của người dân, hệ thống trạm sạc cho xe điện hiện còn yếu ớt, trong khi mức hỗ trợ chuyển đổi cho người dân bị đánh giá là quá thấp và từng có tiền lệ thất bại trong các chiến dịch đổi xe máy cũ trước đây.

Cơ hội cho doanh nghiệp

Chỉ trong một tuần, hai tín hiệu chính sách của chính quyền Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh đã tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ cho bối cảnh xe điện hai bánh (E2W) của Việt Nam.

Dù đến năm 2023, xe máy điện mới chiếm khoảng 2,3% tổng số xe máy đăng ký trên cả nước - khoảng 2,3 triệu xe, nhưng tốc độ tăng trưởng của phân khúc này lại rất ấn tượng (xem biểu đồ). Các thương hiệu nội địa và nước ngoài đang tham gia vào quá trình sản xuất ngay trong nước, tạo nên cạnh tranh khốc liệt về công nghệ, mẫu mã và giá bán. Nhờ đó, Việt Nam đã trở thành thị trường xe máy điện hai bánh lớn nhất ASEAN và đứng thứ hai toàn cầu, sau Trung Quốc. Theo Kirin Capital, các hãng nội địa chiếm gần 70% thị phần, với những tên tuổi nổi bật như VinFast, Pega, Anbico, Selex, Dat Bike, DK Bike, Detech v.v

Biểu đồ tốc độ tăng trưởng của xe máy nói chung (2Ws) và xe máy điện nói riêng (E2Ws) ở Việt Nam giai đoạn 2015-2023. Nguồn: GIZ

Với những lộ trình đã biết về chính sách trong vài năm qua, các chuyên gia dự báo rằng 2026 sẽ vẫn là năm tăng trưởng ổn định của xe điện nhờ các chính sách khuyến khích của chính quyền. Nhưng cú sốc thông tin "cấm xe máy xăng" của Hà Nội đang tạo nên làn sóng chuyển đổi sang xe điện rõ rệt.

Theo Vietnamnet, doanh số bán xe máy điện tại các showroom lớn tăng vọt, đặc biệt ở phân khúc giá dưới 20 triệu đồng. Giá xe điện đang tăng nhẹ. Ngược lại, Tuổi trẻ Online cho biết các đại lý xe máy xăng bắt đầu ghi nhận lượng khách giảm, giá xe xăng giảm tới 30% nhưng vẫn thiếu người mua.Một số đại lý mô tả cảnh "im lìm, vắng người mua" trong khi xe điện tấp nập khách hơn.

Những biểu hiện này có thể là ngắn hạn, nhưng nó đại diện cho một xu hướng thay đổi khó có thể đảo ngược. Hiện giờ, một phần không nhỏ người dân và tài xế vẫn "nghe ngóng" về các chính sách ưu đãi và hỗ trợ, khiến nhu cầu chuyển đổi chưa bùng nổ ngay lập tức, nhất là nhóm sử dụng xe xăng giá rẻ hoặc còn nhiều tranh cãi về giá xe điện, trạm sạc và độ bền của pin. Nhưng khi các kế hoạch của Hà Nội hay TP.HCM được thông qua và triển khai, tâm lý chờ đợi sẽ biến mất.

Nhiều CEO, lãnh đạo doanh nghiệp xe điện đánh giá đây là "cơ hội vàng" để thị trường bứt phá, nhất là cho doanh nghiệp nội địa. Tuy nhiên, lộ trình ở Hà Nội bị đánh giá là khá gấp, đòi hỏi cả hệ sinh thái (công nghệ, hạ tầng, hỗ trợ vốn, chính sách, quy chuẩn, trung tâm bảo dưỡng v.v) phải chuyển dịch rất nhanh và đồng bộ.

Ông Nguyễn Hữu Phước Nguyên, Tổng giám đốc Selex Motor - một thương hiệu xe điện nội địa với mô hình đổi pin thông minh thay vì tự sạc - cho rằng sức mua xe máy điện sẽ còn tăng mạnh, buộc các hãng phải dồn lực mở rộng sản xuất để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng. Tuy nhiên, ông cảnh báo các doanh nghiệp nhỏ khó tiếp cận vốn để mở rộng nhà máy, khó cạnh tranh với các "ông lớn" và tái đầu tư cho R&D nếu thiếu chính sách ưu đãi từ chính quyền.

Các chính sách chuyển đổi hiện nay của cả Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh đều chưa đề cập đến các doanh nghiệp xe điện như một bên tham gia chính, chịu tác động chính sách hoặc cần hỗ trợ. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn chưa phát triển được hệ sinh thái đầy đủ (gồm xe điện, pin, trạm sạc), làm tăng nguy cơ các hãng nước ngoài ồ ạt chiếm lĩnh thị trường, phá vỡ thành quả mà các doanh nghiệp nội đã gây dựng suốt gần bảy năm qua.

Tài liệu tham khảo:

[1] Le, H., Posada, F., and Yang, Z. (2022), Electric two-wheeler market growth in Vietnam: An overview, International Council on Clean Transportation’s Briefing Paper. https://theicct.org/wp-content/uploads/2022/10/E2Ws-Vietnam-Briefing-A4-v4.pdf

[2] Thi Quynh Anh Bui (2024). Electric Two-Wheelers in Vietnam: What Germany Can Learn from Vietnam’s Electric Two-Wheeler Market. Fact sheet from the GIZ project Transformation in the Mobility Sector in Asia and Germany (TiMS).https://changing-transport.org/publications/electric_two_wheelers_vietnam/

___________________

Bài đăng KH&PT số 1354 (số 30/2025)

Quang Duy

• Thu hoạch nấm linh chi dưới tán rừng keo: Sinh kế xanh ở Gia Lai
• Vượt qua sáu nút thắt để đạt Net Zero
• Nghịch lý dữ liệu của các startup AI