Trách nhiệm xã hội của trí thức qua trường hợp Chomsky

Khi cái tên Noam Chomsky xuất hiện trong các tài liệu liên quan đến Jeffrey Epstein, dư luận bị chấn động thực sự – đặc biệt là giới trí thức.

Chomsky từ lâu không chỉ được biết đến như một học giả lớn, mà còn như một biểu tượng của trí thức phản biện, người thường xuyên phê phán quyền lực chính trị, truyền thông dòng chính, và thể hiện sự ủng hộ đối với các nhóm hay tiếng nói bên lề.

Việc một nhân vật như vậy bị đặt vào một bối cảnh đạo đức gây tranh cãi đã nhanh chóng khơi lên những câu hỏi vượt ra ngoài phạm vi cá nhân.

Điều khiến công luận quan tâm không chỉ là Chomsky "có tội" hay "vô can" theo nghĩa pháp lý, mà là câu hỏi rộng hơn: trách nhiệm xã hội của trí thức là gì trong thời đại truyền thông mạng, khi mỗi phát ngôn, mỗi mối quan hệ cá nhân đều có thể mang theo hệ quả công luận.

Để có thể trả lời câu hỏi này một cách công bằng, trước hết nhìn lại bối cảnh cuộc tranh cãi và những dữ kiện đã được xác nhận.

Tỷ phú Jeffrey Epstein nhận tội năm 2008 vì hành vi lạm dụng tình dục trẻ vị thành niên, rồi bị bắt lần nữa vào năm 2019 và chết trong trại giam vào ngày 10/8 cùng năm. Đây là những mốc mà hầu hết công chúng đều biết về Epstein, nhưng gần đây, điều làm công chúng sốc hơn là các tài liệu được công bố sau đó cho thấy những mạng lưới quan hệ xã hội và "hào quang" quanh Epstein.

Trong khối tài liệu đó, tên Noam Chomsky xuất hiện. Ông có mối quan hệ giao tiếp với Epstein. Dù những dữ kiện liên quan đến cá nhân Chomsky khá mờ nhạt trong hồ sơ vụ án nhưng thực sự gây chấn động khi được đặt trong bối cảnh Chomsky không chỉ được nhìn nhận như một cá nhân, mà như một biểu tượng của giới trí thức.

Chomsky là một trong những nhà ngôn ngữ học có ảnh hưởng lớn nhất của thế kỷ XX, với các công trình đã làm thay đổi cách hiểu về ngôn ngữ và nhận thức. Ảnh hưởng của ông vượt xa phạm vi học thuật: trong nhiều thập niên, Chomsky phê phán kiên định không chỉ đối với các chính sách đối ngoại cụ thể của Mỹ, mà còn cả đối với cách quyền lực được hợp thức hóa thông qua các cơ chế tuyên truyền tinh vi và vai trò kiến tạo đồng thuận của truyền thông dòng chính.

Trong thập niên 1960, Noam Chomsky trở thành một trong những trí thức Mỹ nổi bật công khai và nhất quán phản đối chiến tranh Việt Nam, coi đó là một cuộc chiến phi nghĩa và là biểu hiện điển hình của bạo lực quyền lực trong chính sách đối ngoại của Mỹ. Chính lập trường này đã khiến ông được nhiều trí thức và một bộ phận công chúng Việt Nam biết đến và ngưỡng mộ.

Đáng chú ý hơn, chính Chomsky từng đặt vấn đề một cách trực diện về trách nhiệm của trí thức. Trong bài luận nổi tiếng "The Responsibility of Intellectuals", đăng năm 1967, ông khẳng định nhiệm vụ cốt lõi của trí thức là nói sự thật và phơi bày sự dối trá của quyền lực. Bài viết đã trở thành một văn bản kinh điển của truyền thống trí thức phản biện.

Vì thế, tranh cãi xoay quanh mối quan hệ giữa Chomsky và Epstein dẫn tới một nghịch lý: ông dường như bị cuốn vào chính kiểu mối quan hệ mà ông từng cảnh báo - để kiến thức và uy tín của mình trở thành lớp che chắn đạo đức cho các cấu trúc quyền lực gây hại - dù không nhất thiết ông xuất phát từ động cơ xấu. Nghịch lý đó được nêu ra không nhằm phán xét, mà để hiểu rõ hơn những cạm bẫy mà ngay cả các trí thức phản biện cũng khó tránh khỏi.

Cần nói rõ, trong dòng tranh luận xung quanh vụ việc, nhiều người cố gắng tái dựng bối cảnh để hiểu vì sao một trí thức như Chomsky có thể rơi vào tình huống "vùng xám". Đại diện cho khuynh hướng này là những bài viết đề xuất "đọc kỹ bằng chứng và chống lại suy diễn theo kiểu kết tội thông qua các mối liên hệ", với luận rằng: cần phân biệt giữa bằng chứng về hành vi phạm pháp và phán xét dựa trên cảm xúc hoặc chiến dịch hạ uy tín.

Dù đồng ý hay không, tiếp cận theo hướng bênh vực nhắc ta về một thực tế: đối với những trí thức nổi tiếng, cái bẫy lớn nhất không hẳn là ‘ham lợi’, mà có khi là ảo tưởng rằng mình đủ tỉnh táo để tách rời các quan hệ cá nhân khỏi hệ quả đạo đức của chúng. Những người có ảnh hưởng thường xuyên được chào đón bởi các "nhà tài trợ", "mạnh thường quân", "người kết nối", "người mở cửa" - những nhân vật không nhất thiết thuộc thế giới học thuật, nhưng biết sử dụng học thuật như một dạng "vốn biểu tượng", lấy ảnh hưởng để bảo trợ cho một dạng quyền lợi khác. Epstein, theo nhiều tường thuật, chính là kiểu nhân vật như vậy.

Tuy nhiên, các lập luận bênh vực Chomsky - thường nhấn mạnh rằng ông không bị kết án và không có bằng chứng cho thấy ông tham gia vào các tội ác của Epstein - chỉ có giá trị trong phạm vi pháp lý. Trong khi đó, đạo đức công luận đặt ra một câu hỏi khác: hành vi, và cả sự lựa chọn im lặng hay giải thích, đã gửi đi thông điệp gì tới công chúng và nhất là các nạn nhân?

Trong những vụ việc liên quan đến lạm dụng, đặc biệt là lạm dụng vị thành niên, xã hội ngày càng nhạy cảm không chỉ với hành vi phạm tội, mà với cả những cơ chế xã hội đã cho phép tội ác kéo dài: sự im lặng, sự bình thường hóa, sự "vì nể", sự ưu tiên danh tiếng. Vì thế, kể cả khi không phạm pháp, việc một trí thức lớn duy trì quan hệ và có những trao đổi được công chúng hiểu như "đồng cảm" với một nhân vật tai tiếng vẫn có thể sụp đổ biểu tượng và làm mờ chuẩn mực đạo đức chung.

Trong thời đại mạng xã hội và truyền thông tức thời, trí thức không còn tồn tại trong vùng hẹp học thuật. Uy tín được xây dựng, thử thách và tái định nghĩa trước công luận: một phát ngôn, một email, một bức ảnh, một mối quan hệ – tất cả đều có thể trở thành dữ liệu để công chúng diễn giải.

Giữa bối cảnh đó, "trách nhiệm của trí thức" không chỉ là trách nhiệm nói đúng, viết đúng, phản biện đúng. Nó còn là trách nhiệm về tác động xã hội của uy tín: uy tín ấy có đang vô tình bảo trợ cho cái sai, có đang làm người yếu thế cảm thấy họ bị bỏ lại phía sau, hay có đang góp phần làm tội ác trở nên "đỡ ghê tởm hơn" vì được đặt cạnh một tên tuổi đáng kính?

Trong toàn bộ tranh cãi quanh sự liên lụy của Chomsky với Epstein, có một chi tiết ít ồn ào nhưng mang ý nghĩa đáng suy nghĩ: tuyên bố công khai vào ngày 7/2 của vợ ông, bà Valéria Chomsky, trong đó bà nhìn nhận đây là một "sai lầm nghiêm trọng" (grave mistake) và bày tỏ sự hối tiếc về mối liên hệ với Epstein.

Ta có thể tranh luận về mức độ đầy đủ của lời xin lỗi, hoặc về việc xin lỗi có đủ để khép lại một câu chuyện đạo đức hay không. Nhưng điều đáng nói là: trong khi một trí thức nổi tiếng có thể bị mắc kẹt giữa phòng vệ, giải thích, và những lớp dày của tranh luận chính trị–truyền thông, thì tiếng nói của người không sở hữu nhiều quyền lực biểu tượng ấy lại thực hiện một việc rất căn bản mà xã hội mong đợi: thừa nhận tổn thương và hướng về nạn nhân.

Điều xã hội cần ở trí thức hôm nay có lẽ không phải sự hoàn hảo, mà là ý thức sâu sắc về ảnh hưởng của mình, cùng sự sẵn sàng chịu trách nhiệm khi ảnh hưởng ấy gây tổn thương - kể cả trong những vùng xám mà pháp luật không chạm tới.

Bài viết này không nhằm kết án cá nhân Noam Chomsky, cũng không tìm cách phân xử đúng – sai trong một tranh cãi cụ thể. Trường hợp Chomsky là một ví dụ để suy tư về trách nhiệm xã hội của trí thức khi ảnh hưởng của họ có thể bị lợi dụng, trong thời đại nơi ranh giới giữa pháp lý, đạo đức và hệ quả công luận ngày càng trở nên phức tạp. Theo nghĩa đó, bài viết muốn khơi mở đối thoại, thay vì đóng lại bằng những phán quyết đạo đức thường có tính giản lược một chiều.

---
Nguồn tham khảo:

Noam Chomsky. American Power and the New Mandarins (1969), tập hợp các bài phản đối chiến tranh Việt Nam của ông trong thập niên 1960. https://en.wikipedia.org/wiki/American_Power_and_the_New_Mandarins

Noam Chomsky. The Responsibility of Intellectuals. The New York Review of Books, 23/02/1967. https://chomsky.info/19670223/

Encyclopaedia Britannica, "Jeffrey Epstein" (tổng quan tiểu sử và vụ án; gồm mốc 2008 và cái chết 10/8/2019). https://www.britannica.com/biography/Jeffrey-Epstein

Tim Hjersted. Chomsky and Epstein: What the Evidence Shows. Films for Action, 21/12/2025; "LAST UPDATED 2/8/2026 with significant updates". https://www.filmsforaction.org/articles/chomsky-and-epstein-what-the-evidence-shows/

Noam Chomsky's wife apologizes for their 'grave mistake' in Epstein ties. The Guardian, 8/2/2026. https://www.theguardian.com/us-news/2026/feb/08/noam-chomsky-epstein-ties-wife-apology

Noam Chomsky's Wife Responds to Epstein Controversy. Films for Action, 7/2/2026. https://www.filmsforaction.org/articles/noam-chomskys-wife-responds-to-epstein-controversy/