Tháng 5/2019, khi đang ở Trung Quốc, nhà khoa học thần kinh Xiao-Jiang Li và vợ, bà Shihua Li, nhận được tin cả hai đã bị Đại học Emory (Mỹ) sa thải. Hơn hai thập kỷ làm việc tại trường của họ kết thúc trong bẽ bàng. Phòng thí nghiệm chung của hai vợ chồng - nơi chuyên nghiên cứu phương pháp điều trị bệnh Huntington - bị đóng cửa. Bốn nghiên cứu viên sau tiến sĩ người Trung Quốc làm việc tại đây cũng bị yêu cầu rời Mỹ trong vòng 30 ngày.
Chỉ mới hai năm trước đó, nghiên cứu chỉnh sửa gene trên chuột của nhóm họ từng được Giám đốc Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), ông Francis Collins, đánh giá là một bước tiến đầy triển vọng nhằm điều trị căn bệnh thoái hóa thần kinh.
Thế nhưng lần này, chính NIH lại yêu cầu Đại học Emory tiến hành điều tra hai nhà khoa học. Phía nhà trường cáo buộc họ không khai báo đầy đủ các nguồn tài trợ và hoạt động nghiên cứu ở Trung Quốc trong thời gian nhận kinh phí từ chính phủ Mỹ.
Ông Li phản đối quyết định sa thải. Ông cho biết năm nào mình cũng báo cáo các hoạt động nghiên cứu tại Trung Quốc với nhà trường kể từ năm 2012. Đồng thời, ông khẳng định hai vợ chồng không hề được trao cơ hội giải thích hay phản hồi về các cáo buộc trước khi bị buộc thôi việc.
Trong suốt một thập kỷ qua, NIH đã thu thập thông tin về hàng trăm nhà khoa học làm việc tại Mỹ vì nghi ngờ họ cố tình hỗ trợ trái phép cho quê hương, chủ yếu là Trung Quốc. Chiến dịch điều tra quy mô lớn của NIH đã khiến nhiều nhà khoa học mất việc hoặc thậm chí phải ngồi tù.
Ảnh chỉ mang tính minh họa. Nguồn: Unsplash
Câu chuyện bắt đầu vào năm 2014, khi một đặc vụ phản gián của Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) nhiều lần gặp gỡ các lãnh đạo cấp cao của NIH để trình bày những phát hiện về Trung tâm Ung thư MD Anderson (thuộc hệ thống Đại học Texas).
Dựa trên tài liệu do FBI thu thập, một số nhà khoa học tại đây bị tình nghi đã vi phạm quy định bảo mật trong quá trình phản biện các dự án do NIH tài trợ, nhằm giúp đỡ các đồng nghiệp ở Trung Quốc.
Theo ông Michael Lauer, người đứng đầu chương trình tài trợ nghiên cứu bên ngoài của NIH khi đó, ban đầu ban lãnh đạo NIH không tin vấn đề lại nghiêm trọng đến vậy. Những bằng chứng cụ thể từ FBI (email, tin nhắn và dữ liệu máy tính) sau đó đã thay đổi quan điểm của họ. Cuối cùng, ba nhà khoa học gốc Trung Quốc bị sa thải vào năm 2019.
Từ những trường hợp riêng lẻ này, NIH bắt đầu mở rộng rà soát trên diện rộng về các hoạt động hợp tác quốc tế, cũng như việc tuân thủ nghĩa vụ khai báo tài chính của các nhà khoa học đang nhận tài trợ từ chính phủ Mỹ.
Hàng trăm nhà khoa học bị điều tra
Tháng 8/2018, ông Francis Collins, Giám đốc NIH lúc bấy giờ, đã gửi thư tới khoảng 10.000 cơ sở nhận tài trợ của cơ quan này để cảnh báo về nguy cơ can thiệp từ nước ngoài. Bức thư chỉ ra rằng NIH đã phát hiện một số tổ chức nước ngoài đang triển khai các chương trình bài bản nhằm tác động đến các nhà nghiên cứu và những người tham gia phản biện khoa học.
Tiếp đó, NIH liên tục gửi thư yêu cầu các trường đại học điều tra những giảng viên có dấu hiệu vi phạm quy định. Phổ biến nhất là lỗi không khai báo các mối liên hệ với tổ chức nước ngoài hoặc những khoản tài trợ đã nhận. NIH đặc biệt lo ngại việc các nhà khoa học nhận tiền từ nhiều nguồn cùng lúc nhưng giấu giếm thông tin, bởi điều này dễ dẫn đến xung đột lợi ích hoặc sử dụng sai mục đích nguồn kinh phí nghiên cứu.
Chiến dịch này diễn ra cùng thời điểm chính quyền Tổng thống Donald Trump triển khai "Sáng kiến Trung Quốc" (China Initiative) vào năm 2018. Đây là chương trình do Bộ Tư pháp Mỹ khởi xướng nhằm phát hiện và ngăn chặn các hoạt động tình báo kinh tế, đánh cắp bí mật thương mại và các hành vi đe dọa an ninh quốc gia liên quan đến Trung Quốc.
Theo số liệu được NIH cập nhật đến ngày 12/6/2026, cơ quan này đã tiếp nhận cáo buộc liên quan đến hơn 700 nhà khoa học. Sau khi rà soát bước đầu, NIH đã liên hệ với các cơ sở nghiên cứu để làm việc về 273 trường hợp có dấu hiệu vi phạm rõ ràng, chủ yếu xoay quanh vấn đề xung đột lợi ích hoặc không khai báo đầy đủ.
Trong số này, NIH ghi nhận 238 trường hợp không khai báo mối liên hệ với tổ chức nước ngoài, 197 trường hợp không công bố nguồn tài trợ và 140 trường hợp không khai báo các khoản hỗ trợ từ những chương trình thu hút nhân tài. Hệ quả là 122 nhà khoa học bị chấm dứt hợp đồng hoặc nghỉ việc, 179 người bị loại khỏi các đề tài nhận tài trợ và 214 người không còn được tham gia phản biện các đề tài nghiên cứu của NIH.
Tuy nhiên, những con số trên chủ yếu chỉ phản ánh các lỗi vi phạm về thủ tục khai báo và tuân thủ quy định tài trợ. Điều này không có nghĩa là tất cả những người bị xử lý đều thực sự tham gia làm gián điệp hay đánh cắp bí mật khoa học.
Bản thân cách thức tiến hành chiến dịch này cũng gây tranh cãi. Nhiều trường đại học bức xúc vì bị yêu cầu điều tra chính giảng viên của mình nhưng lại không được tiếp cận đầy đủ các thông tin mà FBI và NIH đang nắm giữ. Để tháo gỡ khúc mắc, FBI đã bắt đầu trực tiếp chia sẻ thông tin với các cơ sở nghiên cứu. Theo tạp chí Science, hơn 300 trường đại học và trung tâm y khoa đã tham gia các buổi trao đổi thông tin.
Mặc dù vậy, ngay cả trong nội bộ FBI, việc xác định xem một hoạt động nghiên cứu có thực sự đe dọa an ninh quốc gia hay không cũng chẳng hề dễ dàng. Chẳng hạn, công nghệ lượng tử là một lĩnh vực mà nhiều đặc vụ không đủ chuyên môn để đánh giá khía cạnh nào có thể gây rủi ro an ninh.
Ảnh chỉ mang tính minh họa. Nguồn: Unsplash
Những ảnh hưởng tiêu cực
Nhiều tổ chức và nhà khoa học tại Mỹ cũng lên án "Sáng kiến Trung Quốc", cho rằng chương trình này dẫn đến tình trạng điều tra nhắm vào sắc tộc và truy tố thiếu căn cứ.
Một số vụ án liên quan đến các nhà khoa học đã bị hủy bỏ hoặc khép lại do phía chính phủ không chứng minh được các cáo buộc. Nhà nghiên cứu Anming Hu tại Đại học Tennessee từng bị truy tố vào năm 2020. Ông bị cáo buộc gian lận và khai báo không trung thực về mối liên hệ với một trường đại học Trung Quốc khi tham gia dự án do NASA tài trợ. Tuy nhiên, sau đó tòa án đã tuyên ông trắng án.
Bản thân Xiao-Jiang Li - người bị Đại học Emory sa thải - về sau đã nhận tội khai báo thuế gian dối do không kê khai khoản thu nhập kiếm được ở Trung Quốc. Ông bị tuyên một năm quản chế và phải hoàn trả 35.089 USD. Bộ Tư pháp Mỹ cho biết ông không khai báo ít nhất 500.000 USD thu nhập từ nước ngoài trong sáu năm.
Những vụ việc như vậy làm dấy lên câu hỏi liệu các sai sót trong thủ tục khai báo có đang bị xử lý như những hành vi đe dọa an ninh quốc gia hay không.
Đến tháng 2/2022, Bộ Tư pháp Mỹ đã quyết định chấm dứt "Sáng kiến Trung Quốc".
Trong thông báo về quyết định này, Trợ lý Bộ trưởng Tư pháp phụ trách an ninh quốc gia Matthew Olsen thừa nhận chiến dịch đã gây ra những lo ngại về tình trạng thiên vị và phân biệt đối xử nhằm vào người gốc Trung Quốc.
Ông cũng nhìn nhận rằng việc truy tố các vụ việc liên quan đến tài trợ nghiên cứu có thể tạo ra tâm lý e ngại trong giới khoa học, làm ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng nước Mỹ thu hút và hợp tác với các nhà nghiên cứu quốc tế.
Dù vậy, Bộ Tư pháp Mỹ khẳng định việc khép lại chiến dịch không có nghĩa họ sẽ ngừng điều tra các hoạt động gián điệp hay đánh cắp công nghệ liên quan đến Trung Quốc. Thay vào đó, cơ quan này chuyển sang một hướng tiếp cận rộng hơn để đối phó với các mối đe dọa an ninh từ nhiều quốc gia khác nhau.
Những năm gần đây, không chỉ NIH, nhiều cơ quan liên bang khác như Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF), Bộ Năng lượng, Bộ Quốc phòng và Cơ quan Hàng không Vũ trụ Mỹ (NASA) cũng đồng loạt siết chặt rà soát các nguồn tài trợ, hoạt động hợp tác quốc tế và quyền tiếp cận những công nghệ nhạy cảm. Mới đây, vào ngày 19/10, Bộ Quốc phòng Mỹ thông báo đã hoàn tất đợt rà soát an ninh tại 30 trường đại học. Quá trình này dẫn đến hơn 80 biện pháp yêu cầu chấm dứt hợp tác với các tổ chức nước ngoài. Trong danh sách bị rà soát có nhiều cơ sở nghiên cứu lớn như MIT, Harvard và Đại học California tại Berkeley.
Tuy nhiên, không phải mối quan hệ hợp tác nào bị rà soát cũng liên quan đến công nghệ nhạy cảm. Theo điều tra của tờ The Washington Post, một số trường đại học cho biết các hoạt động bị đưa vào tầm ngắm thực chất chỉ là chương trình trao đổi sinh viên hoặc hợp tác giáo dục thông thường.
Song song, các cơ quan cấp vốn nghiên cứu của Mỹ đang áp dụng những quy định khắt khe hơn về việc khai báo các mối quan hệ và nguồn tài trợ từ nước ngoài. Cụ thể, từ tháng 12/2025, NSF bắt buộc các nhà nghiên cứu chủ chốt phải hoàn thành khóa đào tạo về an ninh nghiên cứu, cùng lúc phải lưu trữ đầy đủ hồ sơ liên quan đến các hoạt động hợp tác với tổ chức nước ngoài.
Trung Quốc bác bỏ cáo buộc gián điệp
Chính phủ Mỹ cho rằng các cuộc điều tra này là cần thiết để bảo vệ an ninh quốc gia, song Trung Quốc đã nhiều lần lên tiếng phản đối cách chính phủ Mỹ đối xử với các nhà khoa học có liên hệ với nước này.
Ngày 23/8/2021, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Wang Wenbin chỉ trích "Sáng kiến Trung Quốc" thực chất chỉ là công cụ để các chính trị gia Mỹ kiềm chế các trao đổi học thuật với Trung Quốc dưới vỏ bọc an ninh quốc gia. Ông cho rằng chiến dịch này đã làm trầm trọng thêm tình trạng phân biệt đối xử với người Mỹ gốc Á, gây tổn hại nghiêm trọng đến các hoạt động giao lưu và hợp tác khoa học giữa hai nước.
Chính phủ Trung Quốc cũng đã nhiều lần bác bỏ quan điểm cho rằng thành tựu công nghệ của họ có được là nhờ đánh cắp tài sản trí tuệ nước ngoài. Năm ngoái, khi trả lời hãng tin Reuters về cáo buộc gián điệp công nghệ từ Hà Lan, Bộ Ngoại giao Trung Quốc khẳng định phản đối việc dùng các cáo buộc gián điệp và tấn công mạng để bôi nhọ nước này.
Cuối tháng 10 vừa qua, Bộ Thương mại Trung Quốc đã chỉ trích việc Mỹ lạm dụng khái niệm an ninh quốc gia và biến các hoạt động giao lưu nghiên cứu thành vấn đề chính trị.
Họ cho rằng chính phủ Mỹ đang gây sức ép, buộc các cơ sở nghiên cứu phải "chọn phe", qua đó làm tổn hại đến các hoạt động hợp tác khoa học thông thường giữa hai nước. Đồng thời, Trung Quốc yêu cầu Mỹ chấm dứt các biện pháp hạn chế mà họ cho là mang tính phân biệt đối xử nhằm vào các tổ chức nghiên cứu của nước này.
Hà Trang tổng hợp
Nguồn tham khảo:
Meet the former FBI agent behind NIH’s targeting of Chinese scientists, Science
https://www.science.org/content/article/meet-former-fbi-agent-behind-nih-s-targeting-chinese-scientists
Emory University Fires 2 Neuroscientists Accused of Hiding Chinese Ties, TIME
https://time.com/5596066/emory-fires-chinese-researchers/
China says US should stop discriminatory measures against Chinese research institutions, Reuters
https://www.reuters.com/world/china/china-says-us-should-stop-discriminatory-measures-against-chinese-research-2026-10-23/