Đã có thời Trung Quốc bị coi là "bãi rác của thế giới". Nước này thải ra khoảng 15% lượng rác đô thị (từ rác sinh hoạt đến rác quét đường) và hơn một phần tư lượng chất thải công nghiệp toàn cầu - bao gồm phế thải xây dựng, nước thải nhà máy, sắt vụn, xỉ và tro.
Không chỉ tự xả rác, từ thập niên 1980, Trung Quốc còn bắt đầu nhập khẩu rác, gom về đủ loại linh kiện phần cứng, giấy và nhựa thải mà các nước giàu không muốn giữ lại. Các bãi tái chế tự phát, manh mún theo đó mọc lên khắp nơi. Phần lớn số rác này cuối cùng bị đem chôn hoặc đốt ngoài trời, làm rò rỉ hóa chất độc hại và xả khói bụi ô nhiễm. Năm 2011, một bộ phim tài liệu trong nước từng phát hiện chuyện rác hữu cơ từ các bãi rác quanh Bắc Kinh bị gom về chế thành dầu ăn rồi bán lại cho các nhà hàng.
Bảng mạch máy tính chứa nhiều kim loại có giá trị có thể thu hồi và tái sử dụng. Tái chế rác thải điện tử đang trở thành một phần trong chiến lược bảo đảm an ninh tài nguyên của Trung Quốc. Ảnh: RETURN E-Waste/Pexels
Năm 2013, trước sức ép từ dư luận, Bắc Kinh phát động "cuộc chiến chống ô nhiễm" và đưa ra kế hoạch quốc gia toàn diện đầu tiên nhằm xây dựng nền kinh tế tuần hoàn. Từ đó, rác điện tử được chuyển về các khu xử lý mới để tháo dỡ an toàn, còn rác sinh hoạt được đưa vào nhà máy chuyên dụng để đốt phát điện, giúp giảm dần tỷ lệ chôn lấp. Đến năm 2017, nước này tung ra chiến dịch "Thanh kiếm Quốc gia" (Operation National Sword) để chặn phần lớn nguồn nhựa nhập khẩu, trước khi cấm hoàn toàn việc nhập khẩu chất thải rắn vào năm 2021. Truyền thông nhà nước khi ấy tuyên bố Trung Quốc "không còn là bãi rác" của thế giới nữa. Trong 5 năm qua, hầu hết các thành phố cũng đã bắt buộc người dân phân loại rác sinh hoạt.
Thực tế, các vùng nông thôn nghèo ở Trung Quốc vẫn thường xuyên ngập rác, nhưng ít nhất các thành phố lớn đã sạch sẽ và dễ sống hơn. Giờ đây, trọng tâm của Bắc Kinh đang chuyển sang một mục tiêu lớn hơn, đó là dùng tái chế để đảm bảo an ninh tài nguyên. Bản kế hoạch phát triển kinh tế tuần hoàn đến năm 2030 (công bố hồi tháng 7) nêu rõ: tầm quan trọng của an ninh tài nguyên ngày càng nổi bật, trong bối cảnh những biến động địa chính trị ngày một phức tạp và gay gắt.
Kế hoạch này xuất phát từ hai lý do. Thứ nhất, Trung Quốc muốn làm chủ mảng sản xuất công nghệ cao trong mọi lĩnh vực, từ robot cho đến tua-bin gió. Thứ hai, để làm được vậy, họ phải đảm bảo đủ nguyên liệu thô, kéo thêm nhiều đường dây tải điện và xây thêm các trung tâm dữ liệu - những việc đòi hỏi lượng khổng lồ nhôm, đồng, đất hiếm và kim loại làm pin. Dù nắm trong tay phần lớn các nhà máy chế biến khoáng sản của thế giới, Trung Quốc vẫn phải mua nguồn quặng thô ban đầu từ nước ngoài. Do đó, các nhà quản lý e ngại một ngày nào đó nguồn cung nguyên liệu của họ sẽ bị chặn lại. Năm ngoái, một chuyên gia tại viện nghiên cứu nhà nước từng nhận định rằng nếu không có tái chế, Trung Quốc sẽ "tiếp tục bị kìm kẹp ở những khâu trọng yếu trong tương lai".
Theo mục tiêu đề ra, Trung Quốc muốn hoạt động tái chế sẽ cung cấp 510 triệu tấn vật liệu công nghiệp mỗi năm vào năm 2030, tăng khoảng một phần ba so với hiện nay. Dễ nhất là mở rộng quy mô tái chế thép, đồng và nhôm, vì đây vốn đã là ngành công nghiệp hoàn thiện. Tái chế thêm nhựa tuy phức tạp hơn đôi chút, nhưng rất đáng làm để giúp giảm nhập khẩu dầu mỏ.
Bài toán khó nhất nằm rác thải điện tử. Dự kiến đến năm 2030, mỗi năm Trung Quốc sẽ thải ra 0,5 triệu tấn phế liệu tua-bin gió, 1 triệu tấn pin xe điện và 1,5-2 triệu tấn tấm pin mặt trời - chiếm tỷ trọng lớn trong tổng lượng rác thải loại này trên toàn cầu. Lợi thế của Trung Quốc là họ vốn trực tiếp sản xuất số lượng lớn các mặt hàng này, nên việc tái chế cũng thuận lợi hơn. Các nhà máy có thể tinh chỉnh thiết kế ngay từ đầu để sản phẩm dễ tháo dỡ về sau. Hơn nữa, nhiều kỹ thuật sản xuất pin (như dùng axit và nhiệt để tách kim loại quý) cũng chính là kỹ thuật dùng để tái chế chúng.
Đơn cử như CATL - hãng sản xuất pin lớn nhất thế giới của Trung Quốc. Phần lớn sản phẩm của hãng được tiêu thụ ngay ở thị trường nội địa, và đến cuối vòng đời sẽ được xử lý bởi Brunp, một công ty con của CATL kiêm đơn vị tái chế pin lớn nhất thế giới. Những mô hình khép kín như vậy đã giúp Trung Quốc nắm giữ tới 85% công suất tái chế pin toàn cầu.
Người dân thu gom rác thải điện tử tại Chiết Giang, Trung Quốc. Ảnh: baselactionnetwork/Flickr, giấy phép CC 2.0
Động lực an ninh tài nguyên
Nếu trước đây tái chế chủ yếu để giảm ô nhiễm, thì nay an ninh tài nguyên đã trở thành động lực hàng đầu. Nguồn cung khoáng sản thô trên thế giới ngày càng bấp bênh vì biến động địa chính trị - điển hình như việc Congo bất ngờ ngừng xuất khẩu cobalt vào đầu năm 2025 làm giá cả tăng vọt - việc tự chủ nguồn nguyên liệu tái chế giúp Trung Quốc giảm rủi ro bị nước ngoài bóp nghẹt chuỗi cung ứng.
Khi lượng xe điện hết niên hạn sử dụng tăng vọt trong thời gian tới, pin của chúng sau khi nghiền nhỏ sẽ tạo ra "bột đen" (black mass) - thứ nguyên liệu quý giá chứa đầy lithium, cobalt và nickel có thể tách chiết để làm pin mới. Hiện nay, Mỹ và châu Âu là những bên xuất khẩu nhiều bột đen nhất. Để ngăn nguồn tài nguyên quý chảy sang châu Á, từ tháng tới EU sẽ siết chặt xuất khẩu bột đen, nối gót lệnh cấm xuất khẩu của Mỹ hồi tháng 8.
Dù bị phương Tây chặn nguồn cung, Trung Quốc khó bị ảnh hưởng nhiều nhờ có sẵn lượng xe điện khổng lồ đang lưu hành trong nước. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo đến giữa thế kỷ này, bột đen có thể đáp ứng tới gần một phần ba nhu cầu kim loại làm pin của thế giới. Vì thế, chính quyền Trung Quốc đang thúc đẩy ngành tái chế nội địa - từ kim loại làm pin cho đến đất hiếm - nhằm chuyển từ mô hình "sản xuất rồi vứt bỏ" sang nền kinh tế tuần hoàn, dùng phế liệu thay thế nguyên liệu thô.
Để làm được điều đó, năm 2024, họ lập ra Tập đoàn Tái chế Tài nguyên Trung Quốc để gom mảng tái chế công nghệ sạch về một mối, đồng thời đưa AI vào khâu phân loại tại nhà máy. Từ tháng 4 vừa qua, các hãng xe điện và pin bắt buộc phải gắn "mã định danh kỹ thuật số" để nhà nước theo dõi toàn bộ vòng đời sản phẩm, và phải chịu trách nhiệm pháp lý tái chế số pin do mình bán ra. Thậm chí ở những mảng đắt đỏ hơn đào quặng mới như tái chế đất hiếm, các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc vẫn sẵn sàng duy trì hoạt động mà không đặt nặng bài toán lợi nhuận kinh tế.
Mặt khác, để lấp đầy các nhà máy đang dư thừa công suất, Trung Quốc âm thầm mở cửa thu gom phế liệu ngoại nhập bằng việc nới lỏng nhập khẩu phế liệu đồng, nhôm và cho phép nhập khẩu bột đen đạt chuẩn kèm ưu đãi giảm thuế nhập khẩu từ 6,5% xuống 3%. Ở chiều ngược lại, Trung Quốc cũng tìm cách bảo vệ lợi thế công nghệ thông qua các quy định kiểm soát xuất khẩu một số công nghệ sản xuất pin, tinh luyện lithium và tái chế đất hiếm. Tuy nhiên, phạm vi và hiệu lực của những biện pháp này đã thay đổi theo các thỏa thuận thương mại quốc tế.
Việc EU hạn chế xuất khẩu bột đen sang các nước ngoài OECD cũng đặt chính khối này trước một bài toán nan giải. Do thiếu hụt trầm trọng các nhà máy tinh luyện nội địa và bị ràng buộc bởi các quy định môi trường ngặt nghèo, EU khó có thể tự xử lý hết số lượng phế liệu khổng lồ này, khiến pin cũ và bột đen đứng trước nguy cơ ùn ứ trong các kho chứa. Mặt khác, nếu chọn cách hợp tác bằng cách lập liên doanh với các doanh nghiệp Trung Quốc, châu Âu lại đối mặt với rủi ro rò rỉ dữ liệu hạ tầng và rơi vào vòng lệ thuộc vào công nghệ tái chế và chuỗi giá trị nằm trọn trong tay chính quyền Trung Quốc.
Ông Zhang Yuping, Phó tổng giám đốc hãng tái chế pin GEM tại Thâm Quyến, nhận định phương Tây có lý do an ninh chính đáng để siết chặt quy định xuất khẩu bột đen, nhưng chi phí tái chế bên ngoài Trung Quốc quá cao và châu Âu sẽ "không kham nổi" cái giá phải trả.
Hà Trang tổng hợp
Nguồn tham khảo:
China is turning trash into treasure on a vast scale, The Economist
https://www.economist.com/china/2026/10/13/china-is-turning-trash-into-treasure-on-a-vast-scale
China unveils plan to boost battery, metal recycling by 2030, S&P Global
https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/metals/080326-china-unveils-plan-to-boost-battery-metal-recycling-by-2030
Why "Black Mass" Is Critical, DGAP
https://dgap.org/en/research/publications/why-black-mass-critical