 |
Phòng thí nghiệm dưới lòng đất lớn nhất và sâu nhất của thế giới nằm dưới dãy núi Cẩm Bình, Trung Quốc, nghiên cứu về hạt neutrino, vật chất tối. Ảnh: Alamy |
Trong hai thập kỷ qua, Trung Quốc đã có những bước tiến lớn trong nghiên cứu khoa học vượt qua Mỹ về số lượng bài báo nghiên cứu khoa học tự nhiên chất lượng cao. Nature Index 2025 đã nhấn mạnh vào sự thăng tiến này.
Tuy nhiên, khoa học Trung Quốc vẫn đối mặt với thách thức lớn, ví dụ vẫn còn vật lộn với việc tạo ra những khám phá đột phá và chuyển đổi kết quả nghiên cứu thành những thành công về mặt thương mại. Tỉ lệ thương mại hóa của các bằng sáng chế từ các trường đại học Trung Quốc còn dưới mức 5%. Tại Mỹ, tỉ lệ này tới 54%. Nhiều công ty Trung Quốc vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu công nghệ, cụ thể từ Mỹ.
Hiện nay, trước sự gia tăng của chủ nghĩa bảo hộ thương mại và sự leo thang căng thẳng về công nghệ giữa Mỹ - Trung... Trung Quốc đang phải đối mặt với nhiệm vụ tái cơ cấu nền khoa học theo hướng mô hình nghiên cứu có tổ chức - nhấn mạnh vào khoa học định hướng nhiệm vụ, huy động nguồn lực quốc gia và hợp tác xuyên viện. Hình thành các nhóm nghiên cứu tập trung vào nhiệm vụ và giải quyết những thách thức ở mặt tiền khoa học và nhu cầu của nền kinh tế, chính sách này tìm cách thúc đẩy các đột phá khoa học trong những lĩnh vực trọng yếu như AI, năng lượng tái tạo, y sinh và khoa học cơ bản.
Kỷ nguyên của khoa học lớn
Năm 2023, Trung Quốc thành lập Ủy ban KH&CN Trung ương để củng cố vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản Trung Quốc trên khắp chương trình nghị sự KH&CN quốc gia. Ủy ban này đóng vai trò điều phối ‘khoa học chiến lược’ – nghiên cứu phục vụ các ưu tiên quốc gia và các mục tiêu dài hạn.
Ở cấp quốc gia, hơn 300 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia đã được tái cấu trúc kể từ năm 2022 để thúc đẩy hợp tác xuyên viện. Ví dụ, Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia KH&CN Photovoltaics đã được tái cấu trúc với mối hợp tác với Công ty photovoltaics Trina Solar ở Changzhou và ĐH Phúc Đán Thượng Hải. Hợp tác này nhằm khai thác sức mạnh toàn diện viện trường và ngành công nghiệp để định hướng đổi mới sáng tạo trong công nghệ pin Mặt trời.
Huy động các nguồn lực. Các dự án khoa học lớn cần những nguồn lực lớn, vượt ra khỏi năng lực của một viện hoặc một nhóm nghiên cứu nhỏ. Năm 2024, để phân bổ nguồn lực tốt hơn và để nghiên cứu phù hợp với những ưu tiên quốc gia, Trung Quốc chuyển trách nhiệm cho các chương trình R&D chính từ Bộ KH&CN tới các cơ quan chính phủ cụ thể như Bộ Tài nguyên nước. Để thúc đẩy sự tham gia của Trung Quốc vào các sáng kiến khoa học lớn của quốc tế, các dự án chính mới nhất về đổi mới sáng tạo KH&CN hợp tác quốc tế đã được lập vào tháng năm nhằm tài trợ cho khoảng 169 dự án hợp tác với tổng kinh phí khoảng 304 triệu nhân dân tệ (42,4 triệu USD).
Trong khi đó, các nhà nghiên cứu đang đối mặt với một cuộc cạnh tranh quyết liệt và ít nguồn lực đầu tư hơn. Các chương trình chung của Quỹ KH Quốc gia Trung Quốc đã sụt giảm quy mô tài trợ 8,1% từ năm 2022 đến năm 2024, trong khi số lượng hồ sơ đăng ký tăng 53%, tín hiệu cho thấy giảm đáng kể cơ hội của nghiên cứu độc lập.
Cách đánh giá khoa học. Các hệ thống thẩm định và đánh giá đang được tái định hình. Chuyển giao công nghệ và tác động đến thế giới thực đang gia tăng ảnh hưởng lên cách khoa học và nhà khoa học được đánh giá. Ví dụ văn bản quy định việc quản trị chương trình R&D trọng điểm quốc gia đã nhấn mạnh vào kết quả nghiên cứu hơn xuất bản khoa học với trọng tâm là đột phá có thể chuyển thành ứng dụng thực tiễn.
Các lo ngại mới nổi
Tuy nhiên có ba thách thức chính sách nghiên cứu có tổ chức khiến Trung Quốc có thể khó đạt được mục tiêu mong muốn.
Thứ nhất, các trường ĐH Trung Quốc vẫn còn được tổ chức theo kiểu hàn lâm, với các nguồn lực chính phủ phân bổ cho các khoa riêng biệt. Tuy nhiên cấu trúc này thường khó phù hợp với các ưu tiên quốc gia vốn rất phức tạp đòi hỏi sự hợp tác liên ngành giữa các lĩnh vực như hệ thống năng lượng, khoa học và quản lý môi trường.
Thứ hai, cách Chính phủ Trung Quốc tổ chức nghiên cứu và phân bổ nguồn lực có thể thu hút các nhà khoa học vào những chuyên ngành hẹp, có thể làm mất gốc rễ đổi mới sáng tạo và giới hạn tự do học thuật. Một chỉ dấu của điều này là sự xuống cấp của các chương trình tổng quát của quỹ khoa học quốc gia – các chương trình này chỉ còn nhận được 31,5% tổng số tài trợ của quỹ năm 2023 trong khi năm 2013 là 51%. Xu hướng này cho thấy các thách thức lớn dần với nhà nghiên cứu tìm kiếm sự hỗ trợ nghiên cứu tự định hướng, do trí tò mò dẫn dắt.
Thứ ba, việc giải quyết vấn đề khoa học lớn đòi hỏi những nhóm nghiên cứu lớn nhưng lại có xu hướng tập trung quyền quyết định và nguồn lực vào một nhóm nhỏ các nhà khoa học đầu đàn. Nhiều nhà khoa học có xu hướng bị gạt ra ngoài lề hoặc ít cơ hội đóng góp vào dự án lớn. Và sau đó có thể nảy sinh vấn đề chia sẻ giải thưởng, vinh dự và nguồn lực một cách bất bình đẳng.
Con đường hướng về phía trước
Dưới đây là một số đề xuất cách giải quyết.
Quỹ Khoa học Trung Quốc hướng tới hỗ trợ nghiên cứu liên ngành nhưng giờ lại trập trung hỗ trợ các dự án quy mô lớn phục vụ chính sách mới của quốc gia. Do vậy, quỹ khoa học Trung Quốc và các cơ quan tương tự cần lập các chương trình tài trợ cho các dự án khoa học liên ngành.
Chính phủ và các trường đại học nên cải cách hệ thống công nhận và khen thưởng để ghi nhận những đóng góp của từng nhà nghiên cứu cho các dự án nghiên cứu có tổ chức. Hệ thống hiện hành quản lý việc thăng tiến và bổ nhiệm chức vụ khoa học khiến các nhà nghiên cứu e ngại. Ví dụ, các danh hiệu uy tín của Trung Quốc thường ghi nhận những nỗ lực của nhóm nghiên cứu quy mô lớn nhưng thực chất giải thưởng thường dành cho từng nhà nghiên cứu chính.
Không nên xem xét, đánh giá tất cả các dự án nghiên cứu giống nhau. Nghiên cứu cơ bản cần thời gian đánh giá dài hơn. Mỗi dự án có thể được đánh giá cuối cùng sau vài năm, với các đợt đánh giá tạm thời ba năm một lần, cùng với báo cáo tiến độ hằng năm để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Ngược lại, nghiên cứu ứng dụng có thể được đánh giá thông qua phương pháp tiếp cận định hướng tác động, nhấn mạnh vào những đóng góp thực tế.
Nature 643, 631-634 (2025)
doi: https://doi.org/10.1038/d41586-025-02199-1
Bài đăng KH&PT số 1354 (số 30/2025)
Anh Vũ lược dịch