Theo kết quả khảo sát của Viện Chính sách Chiến lược Australia (ASPI) - một tổ chức nghiên cứu độc lập, Trung Quốc đang dẫn đầu hoạt động nghiên cứu của gần 90% các công nghệ quan trọng trên thế giới. Đây là những công nghệ có thể "tăng cường đáng kể, hoặc gây rủi ro, cho lợi ích của một quốc gia".
Bản theo dõi của ASPI đã đánh giá các nghiên cứu thuộc 74 công nghệ hiện tại - bao gồm những công nghệ mới nổi - trong năm nay, tăng từ 64 công nghệ so với năm ngoái. Trung Quốc đứng đầu trong hoạt động nghiên cứu 66 công nghệ, bao gồm năng lượng hạt nhân, sinh học tổng hợp, vệ tinh nhỏ, trong khi Mỹ đứng đầu 8 công nghệ còn lại, bao gồm điện toán lượng tử và kỹ thuật địa lý.
Các nhà khoa học nghiên cứu trong một phòng thí nghiệm thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc ở Thượng Hải. Ảnh: Zhang Jiansong/Xinhua
Kết quả này phản ánh một cú đảo ngược bất ngờ. Vào đầu thế kỷ này, Mỹ dẫn đầu hơn 90% các công nghệ được đánh giá vào thời điểm đó, trong khi Trung Quốc chỉ dẫn đầu chưa tới 5%.
"Trung Quốc đã đạt được những tiến bộ tuyệt vời trong khoa học và công nghệ, điều này thể hiện rõ trong nghiên cứu và phát triển, cũng như trong các bài báo được công bố", bà Ilaria Mazzocco, nghiên cứu viên về chính sách công nghiệp của Trung Quốc tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cho biết. Đây là một tổ chức nghiên cứu phi lợi nhuận có trụ sở tại Washington DC.
Bà Mazzocco cho rằng xu hướng chung mà ASPI chỉ ra không phải là điều bất ngờ, nhưng thật sự "đáng chú ý" khi Trung Quốc lại bỏ xa Mỹ khi chiếm ưu thế và phát triển vượt bậc trong nhiều lĩnh vực đến vậy.
Theo ông Wang Yanbo, nhà nghiên cứu về khoa học và chính sách tại Đại học Hong Kong. Trung Quốc có khả năng dẫn đầu trong các công nghệ mới - bởi họ tập trung nguồn lực vào đó, trong khi các quốc gia khác dẫn đầu những lĩnh vực truyền thống hơn, ông nhận định.
Theo dõi các bài báo khoa học
Nhóm nghiên cứu ASPI đã phân tích dựa trên cơ sở dữ liệu gồm hơn chín triệu công bố khoa học từ khắp nơi trên thế giới. Họ xếp hạng các quốc gia theo từng công nghệ bằng cách xác định 10% bài báo được trích dẫn nhiều nhất từ các nhà nghiên cứu của một quốc gia trong vòng năm năm, từ 2020 đến 2024, và tính toán tỷ lệ dẫn đầu của quốc gia đó.
Nếu tiếp tục đi theo quỹ đạo hiện nay với tốc độ như vậy, Trung Quốc có thể vươn lên dẫn dắt hoạt động thiết lập các tiêu chuẩn công nghệ mới, nắm quyền kiểm soát bằng sáng chế và nhiều yếu tố then chốt khác - những yếu tố quyết định ai sẽ giữ vị thế hàng đầu trong thế giới công nghệ.
Một phát hiện đáng chú ý là Trung Quốc đang vượt Mỹ trong lĩnh vực điện toán đám mây và điện toán biên, theo ông David Lin, một chiến lược gia về an ninh quốc gia và công nghệ tại Dự án Nghiên cứu Cạnh tranh Đặc biệt, một tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Arlington, Virginia. Điện toán đám mây giúp các công ty trí tuệ nhân tạo (AI) huấn luyện mô hình và xử lý dữ liệu mà không cần hạ tầng vật lý, trong khi điện toán biên xử lý dữ liệu tại chỗ. Cường độ nghiên cứu của Trung Quốc trong những lĩnh vực này "có thể phản ánh mức độ khẩn trương của chính phủ nước này nhằm đẩy nhanh việc triển khai AI từ phòng thí nghiệm vào thực tế", ông Lin cho biết.
Phân tích này không có nghĩa là nước Mỹ đang suy yếu, theo ông Steven Hai, một nhà kinh tế chính trị chuyên về đổi mới công nghệ tại Đại học Xi’an Jiaotong-Liverpool, Trung Quốc. Nhìn chung, Mỹ vẫn là một nhân tố quan trọng trong những lĩnh vực nghiên cứu được khảo sát, ông Hai cho biết.
Tuy vậy, bà Jenny Wong-Leung, một nhà khoa học dữ liệu tại ASPI, người tham gia nghiên cứu, cảnh báo rằng các phát hiện này cho thấy các quốc gia như Mỹ có thể mất đi "lợi thế bền vững, lâu dài trong khoa học và nghiên cứu tiên tiến" ở nhiều lĩnh vực quan trọng, điều này rất quan trọng đối với sự phát triển và tiến bộ của các công nghệ quan trọng nhất thế giới.
Theo khảo sát, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc là tổ chức nghiên cứu công nghệ hàng đầu thế giới, đứng đầu trong 31 công nghệ. Trong số các trường đại học, Đại học Thanh Hoa ở Bắc Kinh vẫn giữ vị trí dẫn đầu, đứng đầu với năm công nghệ.
Chính phủ Trung Quốc đã đầu tư hàng trăm tỷ đôla vào hạ tầng trí tuệ nhân tạo, bao gồm các trung tâm dữ liệu siêu lớn và năng lực tính toán quy mô quốc gia. Trung Quốc thậm chí còn tìm cách vượt qua Nvidia - công ty bán dẫn lớn nhất thế giới - một bước đi có thể giúp nước này giảm phụ thuộc vào các nhà cung cấp chip phương Tây và tác động tới Đài Loan, nơi đặt nhiều cơ sở sản xuất.
Song song với đó, Trung Quốc hiện có mạng lưới khoảng 250 trung tâm dữ liệu trải khắp cả nước. Họ sử dụng các hệ thống này để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), đồng thời phục vụ các hệ thống giám sát và chỉ huy quân sự.
Một số hạn chế
Mặc dù bản theo dõi của ASPI rất hữu ích trong việc đo lường động lực học thuật của một quốc gia, nhưng nó không phản ánh khả năng đổi mới về mặt tổng thể của quốc gia đó, ông Hai nhận định. Các nhà phân tích của ASPI cũng thừa nhận điều này trong bản cập nhật năm 2025.
Một điều nữa, số lượng lớn các công bố có ảnh hưởng không nhất thiết đồng nghĩa với khả năng chế tạo, năng lực sản xuất hay thành công thương mại, ông Lin cho biết. Ông lấy ví dụ về động cơ máy bay tiên tiến, một trong những công nghệ nằm trong danh sách khảo sát. Mặc dù Trung Quốc đứng đầu về công nghệ này và có một cơ sở công nghiệp lớn cùng với các công ty hàng không vũ trụ nhà nước, "Trung Quốc vẫn chưa thể đạt được hiệu suất, độ tin cậy hoặc độ bền như các mẫu của Mỹ hay châu Âu".
Cách tiếp cận này cũng có thể ưu tiên các quốc gia có số lượng nhà nghiên cứu lớn vì họ có nhiều khả năng trích dẫn các công bố do đồng hương của mình viết, ông Wang nhận xét.
Hà Trang tổng hợp
---
Nguồn tham khảo: Nature, ASPI, Cyber News
Bài đăng KH&PT số 1375+1376 (số 51+52)