Tháng trước, Zheng Hehui đã có buổi bảo vệ luận án tiến sĩ ngành kỹ thuật xây dựng tại Đại học Đông Nam ở Nam Kinh, Trung Quốc. Nhưng khác với một buổi trình bày truyền thống, anh không hề viết một chữ luận án nào. Thay vào đó, anh trình bày về một sản phẩm mình phát triển: một mô hình dạng lắp ghép như Lego, làm từ thép gia cường, có thể ghép lại để tạo thành trụ tháp cầu.
Zheng nằm trong nhóm nghiên cứu sinh tiến sĩ đầu tiên ở Trung Quốc được đánh giá dựa trên thành tích thực hành - giúp tạo ra sản phẩm, kỹ thuật, dự án hay công trình lắp đặt mới. Mô hình của anh đang được dùng để xây dựng một cây cầu dây văng đường sắt - đường bộ khổng lồ bắc qua sông Dương Tử.
Cây cầu dây văng đường sắt - đường bộ khổng lồ bắc qua sông Dương Tử sử dụng các khối lắp ghép kiểu Lego do Zheng Hehui thiết kế trong các trụ của mình của. Zheng Hehui đã dùng thiết kế này làm kết quả tốt nghiệp chương trình tiến sĩ kỹ thuật xây dựng. Ảnh: Wikimedia
Từ tháng 9 năm ngoái đến nay, ít nhất 11 nghiên cứu sinh theo diện "tiến sĩ thực hành" như Zheng đã nhận bằng tiến sĩ. Họ đều là kỹ sư và đề tài của họ rất đa dạng, chẳng hạn phát triển và ứng dụng một kỹ thuật hàn cùng thiết bị đi kèm, hay thiết kế hệ thống chữa cháy cho thủy phi cơ cỡ lớn. Mô hình "tiến sĩ công nghiệp" (industrial PhD) này đã xuất hiện ở nhiều nước, trong đó nghiên cứu sinh làm việc chặt chẽ với doanh nghiệp, nhưng phần lớn họ vẫn phải viết một bản luận án.
"Tiến sĩ thực hành" là một mảnh ghép trong công cuộc cải cách giáo dục lớn của Trung Quốc từ năm 2010.
Theo đó, từ năm 2022, Trung Quốc âm thầm triển khai một chương trình thí điểm quy mô toàn quốc nhằm đổi mới cách đào tạo kỹ sư trong hàng loạt lĩnh vực mang tính chiến lược - từ bán dẫn đến điện toán lượng tử - nơi kiến thức lý thuyết đơn thuần không đủ để phá các rào cản công nghệ do Mỹ dẫn đầu. Tham gia sáng kiến này có Bộ Giáo dục và tám cơ quan chủ chốt khác.
Thay vì ngồi viết bài báo khoa học, nghiên cứu sinh được khuyến khích hợp tác trực tiếp với các doanh nghiệp đầu ngành và phòng thí nghiệm cấp quốc gia để phát triển thiết bị mới, thiết kế hệ thống thế hệ tiếp theo và đổi mới trong điều kiện áp lực cao.
Theo đạo luật thông qua năm 2024, các trường đại học cho phép học viên thạc sĩ và nghiên cứu sinh tiến sĩ tốt nghiệp dựa trên thành tích thực hành - đó có thể là thiết kế kỹ thuật quy mô lớn, hoặc sản phẩm/thiết bị hoàn toàn mới - thay vì phải nộp luận án.
Hiện tại, chỉ sinh viên các ngành liên quan đến kỹ thuật mới đủ điều kiện theo cơ chế "không cần luận án" này.
Giải quyết bài toán của đời sống
Theo Guo Tong, kỹ sư xây dựng tại Đại học Đông Nam, mô hình cấp bằng thay thế này quan trọng và cấp bách. Nó có thể khuyến khích người học làm nghiên cứu một cách thực chất, giải quyết các bài toán trong những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược hoặc đang gặp điểm nghẽn công nghệ ở Trung Quốc.
Với Li Jiang, nhà khoa học về công nghệ thông tin tại Đại học Nam Kinh, cách đánh giá mới này chạm đúng căn bệnh dai dẳng trong đào tạo kỹ sư: "Có một khoảng cách rất lớn giữa kiến thức lý thuyết họ học từ sách vở và năng lực thực hành mà xã hội cần ở họ."
Theo Sun Yutao, nhà nghiên cứu về chính sách đổi mới tại Đại học Công nghệ Đại Liên, các nghiên cứu sinh theo diện "tiến sĩ thực hành" phải thiết kế một nguyên mẫu (prototype) và chứng minh sáng kiến của họ có thể áp dụng ngoài đời thực, đồng thời triển khai được ở quy mô lớn.
Một số nhà khoa học cho rằng có thể đưa cách đánh giá này vào những lĩnh vực ứng dụng giao thoa giữa kỹ thuật và y học, chẳng hạn như thiết kế thiết bị y tế tiên tiến và chẩn đoán thông minh. Trong ảnh, các nhà khoa học Trung Quốc đang nghiên cứu về chẩn đoán hình ảnh y khoa. Ảnh: Can Pac Swire via Flickr
Với nhiều người, làm khoa học ở Trung Quốc giờ đây không còn chỉ là chuyện công bố bài báo khoa học trên các tạp chí uy tín hay bảo vệ một luận án dày cả trăm trang. Chính phủ mong muốn các nhà khoa học tập trung hóa giải những nút thắt cổ chai trong thực tiễn cuộc sống, nhất là khi bài toán sống còn về năng lực công nghệ quốc gia đang được đặt lên bàn cân.
Nhân lực cho tương lai
Với chương trình đào tạo kỹ sư tinh hoa, Trung Quốc đang thể hiện quyết tâm xây dựng nguồn nhân lực cho các ngành then chốt và mới nổi như trí tuệ nhân tạo và bán dẫn, từ đó thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Trong ba năm qua, Trung Quốc đã lập 50 viện, trường sau đại học dành cho kỹ sư để đưa chính sách vào thực tế. Sinh viên ở đây có hai người hướng dẫn song song: một người từ môi trường học thuật và một người dày kinh nghiệm thực chiến. Trong buổi bảo vệ, họ được đánh giá bởi một hội đồng gồm cả học giả lẫn kỹ sư đang hành nghề.
"Nhiều giảng viên kỹ thuật ở các đại học Trung Quốc xưa nay chỉ đi theo con đường học thuật, chưa từng làm trong doanh nghiệp. Vì thế, cần ghép họ với các chuyên gia từ phía công nghiệp để cùng đào tạo tiến sĩ," Li Jiang nói.
Chẳng hạn, Đại học Thanh Hoa ở Bắc Kinh đã hợp tác với 56 doanh nghiệp thuộc 14 lĩnh vực trọng điểm trong ba năm qua, theo lời Phó hiệu trưởng Wu Huaqiang. Trong khuôn khổ chương trình này, trường đã tuyển 1.430 học viên sau đại học, giúp giải nhiều bài toán công nghiệp và thu về hơn 100 bằng sáng chế, ông cho biết.
Tân Hoa Xã đưa tin hồi tháng 6 năm ngoái rằng, sau hơn ba năm triển khai, tổng cộng đã có hơn 20.000 sinh viên kỹ thuật đăng ký làm nghiên cứu sinh theo hình thức tuyển sinh chung giữa 60 trường đại học và hơn 100 doanh nghiệp.
Trong nhóm tốt nghiệp đầu tiên, 67 người đã nộp hồ sơ xin cấp bằng dựa trên các đóng góp thực hành như thiết kế sản phẩm, đề xuất ý tưởng, hay báo cáo phân tích tình huống.
Dù vậy, con số 11 người nhận bằng "tiến sĩ thực hành" đến nay còn quá nhỏ so với con số mà lộ trình tiến sĩ truyền thống đào tạo ra. Riêng năm 2024, Trung Quốc có hơn 97.000 nghiên cứu sinh tiến sĩ tốt nghiệp.
Thách thức phía trước
Theo Sun Yutao, trở ngại lớn nhất với những người phụ trách chương trình "tiến sĩ thực hành" là đánh giá thành tựu của nghiên cứu sinh như thế nào. Chấm một luận án "hay hay dở" thì còn tương đối dễ, nhưng thẩm định một sản phẩm khó hơn nhiều - chưa kể còn phải quyết định xem nó có đủ tầm để được coi là một bước nhảy của cả ngành hay không, ông giải thích.
Việc mời được chuyên gia công nghiệp giỏi lại là một bài toán khác. "Nếu trường mời những chuyên gia công nghiệp không đủ tầm, chất lượng của các bằng tiến sĩ sẽ bị ảnh hưởng," Li Jiang nhận định.
Một số chuyên gia cho rằng khả năng chương trình được mở rộng sang các ngành khoa học khác là không cao, vì các ngành này chủ yếu làm nghiên cứu cơ bản, ít gắn trực tiếp với thực hành công nghiệp.
Tuy vậy, Guo Tong nhìn thấy cơ hội đưa cách đánh giá này vào những lĩnh vực ứng dụng giao thoa giữa kỹ thuật và y học, chẳng hạn như thiết kế thiết bị y tế tiên tiến và chẩn đoán thông minh.
---
Anh Thư tổng hợp
Nguồn tham khảo:
First. ‘practical PhDs’ awarded in China — for products rather than papers. Nature, 5/2/2026. https://www.nature.com/articles/d41586-026-00356-8
China’s new tech war tactics: PhD students can now graduate with product instead of thesis, South China Morning Post, 24/11/2025. https://www.scmp.com/news/china/science/article/3333836/chinas-new-tech-war-tactics-phd-students-can-now-graduate-product-instead-thesis?module=inline&pgtype=article