Quốc hội Trung Quốc vừa thông qua kế hoạch 5 năm lần thứ XV (2026-2030) vào chiều ngày 12/3/2026. Ảnh minh họa: Getty Image
Tăng mạnh chi cho R&D
Theo kế hoạch 5 năm lần thứ XV Trung Quốc mới công bố tuần trước, quốc gia này cam kết sẽ sử dụng những "biện pháp đặc biệt" để hỗ trợ tham vọng trở thành đất nước dẫn đầu về trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử và các lĩnh vực công nghệ tiên tiến khác.
Kế hoạch sẽ được triển khai trong giai đoạn 2026–2030, đóng vai trò như bản định hướng chiến lược tổng thể cho sự phát triển của Trung Quốc.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng kế hoạch lần này thể hiện tâm thế tự tin rõ rệt. "Cách đây 5 năm, tâm lý của các nhà hoạch định chính sách khoa học Trung Quốc vẫn là ‘chúng tôi không muốn tụt lại quá xa so với Mỹ, và vẫn đang trong quá trình đuổi kịp’. Nhưng giờ đây, có một cảm nhận rõ rệt hơn rằng ‘chúng tôi thực sự có cơ hội trở thành một quốc gia dẫn đầu," Phó giáo sư Meicen Sun về khoa học thông tin tại Đại học Illinois Urbana–Champaign (Mỹ), nhận xét.
Chính phủ Trung Quốc cam kết tăng mạnh chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D) trong 5 năm tới. Ngân sách dự kiến cho khoa học trong năm 2026 của Trung Quốc đã tăng 10% so với năm ngoái, dự kiến đạt 426 tỷ nhân dân tệ (khoảng 62 tỷ USD).
Theo Stefanie Kam, nhà nghiên cứu về chính trị Trung Quốc tại Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore), chính phủ Trung Quốc hiện coi phát triển khoa học có tầm quan trọng ngang với các mục tiêu chiến lược cấp quốc gia khác như tăng cường quốc phòng, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và mở rộng ảnh hưởng quốc tế của đất nước.
Giải quyết các nút thắt công nghệ
Kế hoạch 5 năm của Trung Quốc cũng tiếp tục nhấn mạnh mục tiêu lâu dài của Chính phủ là tăng cường tự chủ công nghệ bằng cách vượt qua những điểm nghẽn kỹ thuật đang cản trở Trung Quốc sản xuất các công nghệ then chốt, chẳng hạn như chip bán dẫn tiên tiến.
Trung Quốc muốn đạt được các đột phá "trên toàn bộ chuỗi phát triển" trong sáu lĩnh vực: mạch tích hợp, máy công cụ công nghiệp (tức các máy dùng để chế tạo máy móc khác), thiết bị đo lường cao cấp, các phần mềm nền tảng, vật liệu tiên tiến và sản xuất sinh học (biomanufacturing).
Theo Steven Hai, nhà kinh tế chính trị nghiên cứu về đổi mới công nghệ tại Đại học Xi’an Jiaotong–Liverpool (Tô Châu, Trung Quốc), điều này về cơ bản có nghĩa là Trung Quốc sẽ tăng cường năng lực nội địa ở mọi khâu của 6 ngành công nghiệp này.
Dù Trung Quốc đã nỗ lực vượt qua các điểm nghẽn công nghệ trong nhiều năm, nhưng sứ mệnh này đã được đưa lên hàng đầu trong Kế hoạch 5 năm lần thứ XV, chủ yếu do sự cạnh tranh công nghệ gay gắt giữa Trung Quốc và Mỹ, theo Zhou Weihuan, học giả luật chuyên nghiên cứu về Trung Quốc tại Đại học New South Wales (Sydney, Australia).
Kế hoạch 5 năm không nêu chi tiết các "biện pháp đặc biệt" sẽ bao gồm những gì, nhưng Meicen Sun cho rằng chúng có thể gồm những chính sách như thị thực "K visa" được triển khai từ năm ngoái nhằm thu hút các nhà khoa học nước ngoài. "Thời điểm đặc biệt đòi hỏi những biện pháp đặc biệt. Văn kiện này là minh chứng rõ ràng cho điều đó," bà nói.
Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng sẽ đẩy nhanh hoạt động nghiên cứu và phát triển trong các lĩnh vực như công nghệ sinh học, khoa học thần kinh và thám hiểm không gian sâu.
Nghiên cứu AI là nguồn lực chiến lược quốc gia
Kế hoạch 5 năm tiếp tục nhấn mạnh việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), với mục tiêu đưa công nghệ này vào nhiều lĩnh vực của xã hội, từ phát triển công nghiệp đến quản trị xã hội, như một phần của sáng kiến quốc gia "AI+" được công bố từ năm ngoái.
Theo Stefanie Kam, nghiên cứu AI hiện được Trung Quốc coi là nguồn lực chiến lược mang tầm quốc gia, cần được bảo đảm an ninh trên toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm chip, phần mềm nền tảng và đào tạo nhân lực, nhằm bảo đảm AI có thể được triển khai rộng rãi trong xã hội.
Đầu năm 2025, công ty khởi nghiệp công nghệ Trung Quốc DeepSeek đã gây bất ngờ trên toàn cầu khi công bố hai mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) có hiệu năng cạnh tranh với các công cụ hàng đầu do các tập đoàn công nghệ Mỹ phát triển — nhưng được xây dựng với chi phí và năng lực tính toán chỉ bằng một phần nhỏ so với các hệ thống của Mỹ.
Meicen Sun cho rằng những bước tiến trong AI đã tăng thêm sự tự tin cho Trung Quốc và góp phần thúc đẩy sự thay đổi trong cách nhìn nhận của nước này về vị thế của mình trong cuộc đua công nghệ toàn cầu.
Bà tin rằng Trung Quốc sẽ không chỉ phát triển AI như một công nghệ, mà còn chủ động và đi trước trong việc xây dựng các bộ quy tắc toàn cầu về quản trị và điều tiết AI.
Kết hợp Nhà nước và tư nhân
Để đạt được lợi thế về khoa học và công nghệ, Trung Quốc dự định kết hợp nguồn lực của nhà nước và khu vực tư nhân.
Từ trước tới nay, phần lớn hoạt động nghiên cứu của Trung Quốc vẫn do các trường đại học và viện nghiên cứu công lập thực hiện. Tuy nhiên, Kế hoạch 5 năm lần thứ XV mô tả các doanh nghiệp tư nhân là "chủ thể chính" của đổi mới sáng tạo — một cách diễn đạt thu hút sự chú ý của Li Xibao, nhà nghiên cứu về chính sách đổi mới của Trung Quốc tại Đại học Thanh Hoa (Bắc Kinh).
Theo ông, Trung Quốc muốn trao cho doanh nghiệp nhiều sự linh hoạt và quyền tự chủ hơn để xác định chính xác những nghiên cứu mà đất nước cần, dẫn dắt các chương trình nghiên cứu đó và nhanh chóng chuyển các phát hiện khoa học thành sản phẩm càng sớm càng tốt.
Các doanh nghiệp cũng được kỳ vọng hợp tác với các trường đại học và viện nghiên cứu để đào tạo nguồn nhân lực chiến lược, chẳng hạn như kỹ sư.
"Những chương trình này kết hợp thế mạnh nghiên cứu của đại học với năng lực tài chính và cơ hội việc làm của doanh nghiệp," Zong Yingying, nhà khoa học vật liệu tại Viện Công nghệ Cáp Nhĩ Tân ở Trung Quốc, cho biết. Theo bà, cách tiếp cận này cũng giúp đảm bảo các nghiên cứu của đại học đáp ứng tốt hơn nhu cầu của xã hội.
Tuy vậy, Meicen Sun chỉ ra rằng, một thách thức mà Trung Quốc có thể đối mặt là các cấp chính quyền khác nhau có thể không chung nhận thức về vai trò ngày càng quan trọng của doanh nghiệp để tạo đủ không gian cho họ hoạt động thay vì áp đặt các chỉ tiêu cứng nhắc.
Một thách thức khác, theo bà, là khả năng phân bổ nguồn lực một cách công bằng và hiệu quả trên toàn quốc, đặc biệt đối với những khu vực còn thiếu năng lực khoa học và công nghệ.
Quang Duy lược dịch (theo Nature)
---
Nguồn:
Top brass in China reaffirm goal to be world leaders in tech, AI, Nature. https://doi.org/10.1038/d41586-026-00814-3