Trường chuyên theo khối môn liệu có giúp phát triển tài năng

Ngày 10/11, Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên [1], trong đó có đề xuất chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Dự thảo đang được lấy ý kiến rộng rãi và đã làm dấy lên nhiều tranh luận.

Những người phản đối lo ngại phương thức mới có thể khiến học sinh đã chuẩn bị nhiều năm theo môn chuyên rơi vào thế bị động, đồng thời bỏ sót những em có năng lực đặc biệt nổi trội ở một môn nhưng không xuất sắc đồng đều ở các môn khác.

Những người ủng hộ lại cho rằng cách tuyển chọn hiện nay thúc đẩy việc luyện thi và chuyên môn hóa quá sớm. Tuyển theo khối, kết hợp với giai đoạn trải nghiệm trước khi lựa chọn môn chuyên sâu, được kỳ vọng sẽ giúp học sinh mở rộng nền tảng kiến thức và khám phá năng lực của mình. Đây cũng là một trong những mục tiêu được thể hiện trong dự thảo Thông tư mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo về trường chuyên.

Sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ ngày nay đòi hỏi nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn ngày càng cao, được đào tạo bài bản qua quá trình học tập và nghiên cứu chuyên sâu, đôi khi kéo dài hàng chục năm. Vì thế, học sinh có năng lực vượt trội về một lĩnh vực cụ thể cần được học nhanh hơn, sâu hơn, được thử sức với những vấn đề khó và có môi trường phù hợp để theo đuổi niềm say mê.

Một điểm khác cần lưu ý là các vấn đề hiện đại ngày càng vượt ra ngoài ranh giới của từng ngành học. Trí tuệ nhân tạo liên quan đến toán học và khoa học máy tính, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về ngôn ngữ, tâm lý, đạo đức và luật pháp. Biến đổi khí hậu cần khoa học tự nhiên cùng hiểu biết về kinh tế, chính sách và hành vi xã hội.

Chính vì vậy, ở bậc đại học, Harvard, Columbia và Stanford đều có những yêu cầu giáo dục đại cương trải rộng qua nhiều lĩnh vực, dù cách tổ chức khác nhau [2]. Đây không phải bằng chứng trực tiếp cho mô hình trường chuyên ở Việt Nam nhưng gợi ra một câu hỏi: nếu sinh viên đã chọn ngành vẫn cần học rộng, tại sao học sinh 14-15 tuổi lại phải xác định hướng đi quá hẹp?

Khi đề xuất tuyển sinh theo khối, kết hợp với giai đoạn trải nghiệm trước khi lựa chọn môn chuyên sâu, dự thảo Quy chế trường THPT chuyên của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng hướng tới mở rộng nền tảng học tập mà vẫn duy trì mục tiêu phát hiện và bồi dưỡng tài năng chuyên biệt.

Tuyển sinh: Làm thế nào để không bỏ sót tài năng?

Đây là câu hỏi cần xem xét khi đánh giá mô hình mới. Bởi cách tuyển sinh ảnh hưởng đến việc nhà trường nhận diện và lựa chọn những dạng năng lực nào. Liệu việc tổ chức tuyển sinh và chương trình học theo các khối môn học có thực sự giúp phát hiện và phát triển tài năng của học sinh?

Bản thân cách phân chia ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ đã là điều đáng xem xét. Tuy nhiên, việc chuyển từ tuyển sinh theo môn chuyên sang tuyển sinh theo ba khối có thể mở rộng phạm vi kiến thức được đánh giá, nhưng vẫn duy trì những ranh giới nhất định giữa các lĩnh vực. Nếu học sinh phải chọn một khối và khó tiếp cận các môn nâng cao ở khối khác, mô hình mới có thể vô tình hạn chế chính những kết hợp năng lực mà giáo dục liên ngành muốn khuyến khích.

Quan trọng hơn, mỗi phương thức tuyển sinh đều có những giới hạn riêng. Thi theo môn chuyên có thể giúp nhận diện học sinh nổi trội trong một lĩnh vực, nhưng dễ thúc đẩy luyện thi theo dạng bài từ sớm. Thi theo khối có thể mở rộng phạm vi đánh giá, song nếu chỉ cộng điểm các bài thi, phương thức mới có thể ưu ái học sinh học đều hơn những em có một năng lực đặc biệt nổi bật. Áp lực luyện thi vì thế chưa chắc giảm mà có thể chuyển từ một môn sang nhiều môn.

Bài toán ở đây không đơn giản là chọn thi theo môn hay theo khối. Một mặt, nhà trường cần đánh giá được nền tảng kiến thức đủ rộng; mặt khác, không thể để cách tính điểm tổng hợp làm lu mờ những năng lực đặc biệt nổi trội của từng học sinh. Nếu không giải quyết được điều này, thay đổi phương thức tuyển sinh chưa chắc đã giải quyết được những bất cập mà việc đổi mới muốn khắc phục.

Từ cách đặt vấn đề ấy, có thể cân nhắc kết hợp đánh giá nền tảng chung với cơ hội thể hiện năng lực nổi trội ở lĩnh vực cụ thể, như cách làm của một số trường trung học chuyên biệt trên thế giới. Chẳng hạn, NUS High School of Mathematics and Science (Singapore) kết hợp bài kiểm tra Toán và Khoa học với trại tuyển chọn, một môi trường cho phép nhận diện đầy đủ những phẩm chất như tính tò mò, khả năng tự tìm tòi, sự kiên trì khi thử nghiệm thất bại, năng lực hợp tác, hay động lực học tập của các thí sinh [3]. Tại Mỹ, Thomas Jefferson High School for Science and Technology tuyển sinh thông qua một quy trình nhiều bước, kết hợp điều kiện được dự tuyển, hồ sơ phẩm chất và năng lực cá nhân, và bài luận giải quyết vấn đề [4]. Điểm đặc biệt về bài luận này là học sinh được giao một tình huống hoặc bài toán thuộc lĩnh vực Toán học và/hoặc Khoa học, có thể chứa nhiều biến số, đòi hỏi nhiều bước suy luận. Thí sinh phải xây dựng phương án giải quyết, trình bày lời giải, và giải thích quá trình suy luận dẫn đến lời giải đó.

Những trường hợp này gợi ý rằng việc phát hiện tài năng không nhất thiết phải phụ thuộc vào một kỳ thi hay một thang điểm duy nhất. Nhà trường có thể kết hợp nhiều hình thức đánh giá để nhận diện cả kiến thức nền tảng, năng lực chuyên biệt và tiềm năng học tập của học sinh. Tuy nhiên, ngay cả khi tuyển chọn được đúng những em có năng khiếu, đó vẫn mới chỉ là bước khởi đầu.

Làm thế nào để bồi dưỡng và phát triển tài năng sau khi tuyển chọn?

Nếu tuyển sinh là bước đầu để phát hiện những học sinh có tiềm năng, thì chương trình giáo dục, đội ngũ giáo viên và môi trường học tập mà nhà trường tạo ra sau tuyển sinh mới quyết định đến phát triển tài năng. Mô hình trường chuyên mới trong Dự thảo có đề cập đến giai đoạn trải nghiệm và định hướng, lựa chọn môn chuyên sâu, dự án liên môn và đánh giá quá trình phát triển của học sinh. Đây là những ý tưởng đáng quan tâm, đòi hỏi đầu tư tương xứng vào năng lực tổ chức giáo dục của nhà trường.

Một kinh nghiệm đáng tham khảo là mô hình NUS High School of Mathematics and Science. Trường tuyển học sinh có năng khiếu Toán và Khoa học từ sau bậc tiểu học (sáu năm), rồi đào tạo toàn bộ hai cấp trung học theo chương trình tích hợp kéo dài sáu năm, bao gồm cả giai đoạn tương đương dự bị đại học. Tuy tuyển chọn học sinh có năng khiếu từ sớm, nhà trường không chỉ tập trung vào các môn chuyên. Ba năm đầu chú trọng xây dựng nền tảng kiến thức rộng, bao gồm cả ngôn ngữ, văn học, khoa học xã hội và nghệ thuật; ba năm sau học sinh học chuyên sâu hơn, với những học phần nâng cao và tự chọn phù hợp với năng lực, sở thích [5].

Một điểm đáng học hỏi nữa là nhà trường vun đắp năng lực nghiên cứu cho học sinh trong suốt sáu năm thông qua Chương trình Da Vinci, được triển khai song song với chương trình chính khóa và dành cho tất cả học sinh. Mục tiêu nhằm từng bước giúp các em làm quen với tư duy thiết kế, phương pháp nghiên cứu, tiếp cận liên ngành và tiến tới thực hiện dự án nghiên cứu và phát triển những ý tưởng mới thành sản phẩm hoặc giải pháp [6].

Mô hình NUS High gợi ra ba bài học đáng suy nghĩ. Thứ nhất, tuyển sinh chỉ là bước đầu để phát hiện tiềm năng; điều quan trọng hơn là quá trình đào tạo sau tuyển sinh. Thứ hai, năng khiếu chuyên biệt vẫn cần được phát triển trên một nền tảng tri thức rộng và vững chắc. Thứ ba, bồi dưỡng tài năng là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, chương trình phù hợp và nguồn lực tương xứng.

Đổi mới trường chuyên, vì thế, không nên được nhìn nhận như sự lựa chọn giữa đào tạo chuyên sâu và mở rộng nền tảng tri thức. Hai yêu cầu này không loại trừ mà cần bổ trợ cho nhau. Một học sinh có thể đi sâu vào lĩnh vực mình có năng khiếu, đồng thời được trang bị kiến thức và phương pháp tư duy từ những lĩnh vực khác để phát triển toàn diện hơn. Đây mới là mục tiêu mà một mô hình trường chuyên mới cần hướng tới.

Đổi mới cần "đúng hướng", nhưng cũng cần "đúng lộ trình"

Bên cạnh những câu hỏi về mục tiêu và cách thức tổ chức giáo dục, việc thay đổi mô hình trường chuyên cũng cần tính đến những học sinh đang chuẩn bị cho kỳ thi tuyển sinh. Thời điểm áp dụng phương thức tuyển sinh mới chưa được quyết định chính thức, nhưng nếu được triển khai ngay từ năm học 2027-2028, học sinh đang học lớp 9 có thể phải điều chỉnh kế hoạch học tập và ôn thi trong thời gian ngắn. Đây là một nguy cơ cần được tính đến khi quyết định lộ trình thực hiện.

Cùng ngày công bố dự thảo, Bộ Giáo dục và Đào tạo lưu ý rằng năm học 2027-2028 mới là mốc dự kiến, đồng thời để ngỏ khả năng điều chỉnh lộ trình hoặc có phương án chuyển tiếp phù hợp. Sự thận trọng này là cần thiết. Điều quan trọng là phải có quy định chuyển tiếp minh bạch, công bố phương thức và cấu trúc đánh giá đủ sớm, đồng thời dành thời gian chuẩn bị các điều kiện cần thiết trước khi triển khai rộng rãi.

Xây một ngôi nhà cao không chỉ cần nền móng vững chắc, mà còn cần một bản thiết kế tốt và thời gian chuẩn bị trước khi khởi công. Đổi mới trường chuyên cũng vậy, một định hướng đúng chỉ có thể trở thành hiện thực khi được thực hiện với sự chuẩn bị đầy đủ và một lộ trình phù hợp.