Điều đó giúp chúng ta hiểu sâu hơn vì sao nghi lễ có thể duy trì và tiếp tục có ý nghĩa đối với cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Từ thế kỷ XVII, chính quyền các chúa Nguyễn đã tổ chức đội Hoàng Sa, tuyển dân đinh có kinh nghiệm đi biển từ một số vùng biển miền Trung, trong đó có Cù Lao Ré, tên gọi xưa của đảo Lý Sơn, để khai thác sản vật và thực hiện các nhiệm vụ trên biển. Những đình làng, nhà thờ họ, mộ gió và lễ khao lề thế lính Hoàng Sa ở Lý Sơn lưu giữ dấu tích về những người từng vượt biển làm nhiệm vụ, qua đó giúp cộng đồng trao truyền ký ức lịch sử. Tuy nhiên, những di sản này không chỉ mang ý nghĩa lịch sử hay chủ quyền, mà còn gắn với đời sống kinh tế, tín ngưỡng và những trải nghiệm của cư dân trên đảo.
Nhân dịp TS Nguyễn Thị Hậu và cộng sự hoàn thành nghiên cứu về truyền thống bảo vệ chủ quyền biển đảo ở Lý Sơn [1], Tia Sáng trò chuyện với bà về mối liên hệ giữa hệ thống di sản, sinh kế biển và ý thức chủ quyền.
Những di tích và thực hành lưu giữ ký ức về chủ quyền biển đảo
- Lý Sơn thường được nhắc đến như một địa bàn gắn với lịch sử hải đội Hoàng Sa. Ngoài những di tích trực tiếp liên quan đến đội Hoàng Sa, nghiên cứu của bà còn khảo sát nhiều công trình tín ngưỡng và di sản khác trên đảo. Vì sao cần nhìn rộng ra toàn bộ hệ thống di sản văn hóa của cư dân Lý Sơn khi nghiên cứu về truyền thống bảo vệ chủ quyền biển đảo?
TS Nguyễn Thị Hậu. Ảnh: Nhân vật cung cấp
- Lý Sơn quan trọng không đơn thuần vì vị trí địa lý. Cư dân từ vùng An Vĩnh, An Hải ở cửa biển Sa Kỳ đã ra Cù Lao Ré lập làng, duy trì nghề biển và tham gia những hoạt động của đội Hoàng Sa. Dấu tích về những chuyến đi ấy còn được lưu giữ dưới nhiều hình thức. Chẳng hạn, tộc họ Võ Văn ở An Vĩnh có gia phả và tư liệu Hán Nôm, trong đó có chỉ thị từ thời Tây Sơn giao nhiệm vụ vượt biển cho cai đội Võ Văn Khiết. Tại các nhà thờ họ, con cháu thờ phụng, cúng giỗ những người từng đi Hoàng Sa; những ngôi mộ gió, như mộ Phạm Quang Ảnh, Phạm Hữu Nhật, được lập để tưởng nhớ người mất ngoài biển không tìm được thi thể. Đình An Vĩnh và Âm linh tự là nơi cộng đồng thờ cúng, tổ chức các nghi lễ tưởng niệm những người tham gia đội Hoàng Sa. Như vậy, ký ức về những chuyến đi không chỉ nằm trong sử sách mà còn được trao truyền qua những thực hành văn hóa của cộng đồng.
Từ góc độ nghiên cứu, khảo cổ học biển đảo thường chú trọng những gì nằm dưới lòng đất hoặc dưới mặt nước, trong khi nhiều di tích trên bờ vẫn đang tồn tại và được cộng đồng sử dụng. Các nghiên cứu lịch sử chủ quyền cũng thường tập trung vào sử liệu hoặc những di tích trực tiếp liên quan đến đội Hoàng Sa. Những hướng tiếp cận ấy rất quan trọng, nhưng theo tôi, vẫn cần đặt các di tích trong mối quan hệ với đời sống của cộng đồng đã tạo dựng và duy trì chúng.
Không thể nghiên cứu di tích mà tách khỏi con người, cũng không thể tìm hiểu cộng đồng mà bỏ qua môi trường sống và sinh kế của họ. Nếu chỉ nhìn di tích như biểu tượng chính trị, chúng ta dễ bỏ qua phần đời sống đã tạo nên và tiếp tục nuôi dưỡng di sản ấy.
Nhóm nghiên cứu trao đổi, tìm hiểu đời sống tín ngưỡng và thực hành văn hóa của cư dân Lý Sơn trong quá trình khảo sát thực địa. Ảnh: Nhân vật cung cấp
- Ngoài những di tích trực tiếp gắn với đội Hoàng Sa, nghiên cứu còn khảo sát nhiều công trình tín ngưỡng khác như lăng thờ Cá Ông, miếu Thiên Y A Na, Thủy Long, Thần Nông. Những di sản tưởng như không liên quan trực tiếp đến đội Hoàng Sa này cho thấy điều gì về đời sống của cư dân Lý Sơn?
- Biển luôn tiềm ẩn nhiều bất trắc, vì vậy ngư dân cần những điểm tựa tinh thần trước mỗi chuyến ra khơi. Họ thường cầu cúng những vị thần mà mình tin có thể che chở, mang lại bình an, như Cá Ông, Thiên Y A Na. Theo tôi, lễ khao lề thế lính Hoàng Sa cũng cần được nhìn trong bối cảnh tín ngưỡng ấy.
Ban đầu nghi lễ cầu mong người đi biển bình an. Khi những chuyến đi liên tiếp có người không trở về, nó dần mang thêm ý nghĩa đưa tiễn và tưởng nhớ người đã khuất. Người dân ven biển có tục lập mộ gió vì nhiều người chết ngoài biển không tìm được thi thể. Cùng với những ngôi mộ ấy, nghi lễ đưa tiễn trở nên thiêng liêng hơn, tức lời cầu an cũng có thể là lời từ biệt cuối cùng. Nghi lễ dân gian luôn biến đổi theo đời sống cộng đồng và thường có nhiều lớp ý nghĩa chồng lên nhau. Trong đời sống đương đại, nghi lễ còn được nhấn mạnh như một biểu tượng tưởng nhớ tiền nhân, giáo dục truyền thống bảo vệ chủ quyền biển đảo.
Nghiên cứu di sản để nhận diện đầy đủ những lớp ý nghĩa ấy, thay vì chỉ nhìn nghi lễ qua ý nghĩa chính trị nổi bật trong hiện tại. Điều đó không làm giảm giá trị lịch sử của lễ khao lề thế lính Hoàng Sa, mà giúp chúng ta hiểu sâu hơn vì sao nghi lễ có thể tồn tại và tiếp tục có ý nghĩa đối với cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Hệ thống di sản tín ngưỡng và thực hành văn hóa dân gian ở Lý Sơn rất đa dạng. Trước hết là những di tích gắn trực tiếp với đội Hoàng Sa như đình An Vĩnh, đình An Hải, Âm linh tự, mộ lính Hoàng Sa, nhà thờ họ Võ Văn, mộ và nhà thờ Phạm Quang Ảnh, mộ Phạm Hữu Nhật. Ngoài ra còn có các lăng thờ Cá Ông, dinh, miếu thờ Thiên Y A Na, Thủy Long, Thần Nông. Những di tích khảo cổ như Xóm Ốc, Suối Chình cũng cho thấy lịch sử cư trú lâu dài trên đảo.
Không phải tất cả những di sản ấy đều gắn trực tiếp với nghề đánh bắt hay đội Hoàng Sa. Bên cạnh nghề biển, cư dân Lý Sơn còn làm nông nghiệp, trồng hành, trồng tỏi, buôn bán và vận chuyển hàng hóa. Những hoạt động mưu sinh này cũng gắn với các nhu cầu tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa riêng. Trong các cuộc khảo sát giai đoạn 2022-2024, chúng tôi ghi nhận 25 di tích, danh thắng đã được xếp hạng cùng hơn 30 công trình kiến trúc khác liên quan đến tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng.
Những thực hành tín ngưỡng ấy không trực tiếp chứng minh chủ quyền quốc gia, nhưng giúp chúng ta hiểu những điều kiện đã tạo nên và duy trì sự gắn bó lâu dài của cư dân Lý Sơn với biển. Nếu chỉ nghiên cứu những dấu tích trực tiếp liên quan đến đội Hoàng Sa mà bỏ qua đời sống kinh tế và văn hóa của ngư dân, chúng ta sẽ khó hiểu đầy đủ những điều kiện xã hội đã tạo nên và duy trì truyền thống hoạt động trên biển của cư dân Lý Sơn.
Những mô hình thuyền cùng hình nhân và lễ vật trong lễ khao lề thế lính Hoàng Sa. Ảnh: Nhân vật cung cấp
- Khi lễ khao lề thế lính Hoàng Sa ngày càng được tôn vinh như một biểu tượng chủ quyền và quảng bá rộng rãi, sự tham gia của chính quyền, truyền thông có thể làm thay đổi vai trò của cộng đồng trong việc thực hành và gìn giữ nghi lễ như thế nào?
- Ở Lý Sơn có những nghi lễ diễn ra trong gia đình, dòng họ vào tháng Hai âm lịch, bên cạnh lễ hội cộng đồng tại đình làng vào tháng Ba. Tộc họ Võ Văn ở An Vĩnh là một ví dụ đáng chú ý. Đây là một trong những dòng họ tiền hiền góp phần khai phá, lập làng, có nhiều người tham gia đội Hoàng Sa, trong đó có cai đội Võ Văn Khiết và Võ Văn Phú. Hằng năm, con cháu tổ chức lễ cúng việc lề, tế lính tại nhà thờ họ vào ngày 16 tháng Hai âm lịch; còn lễ khao lề thế lính Hoàng Sa của cộng đồng tại đình An Vĩnh diễn ra vào ngày 16 tháng Ba. Không nên phân chia đơn giản một bên là nghi lễ đích thực, bên kia chỉ là trình diễn. Cả hai đều thuộc về cộng đồng và đã có quá trình biến đổi từ trước khi có sự tham gia của chính quyền.
Việc tổ chức, quảng bá lễ hội có những mặt tích cực. Người dân được quan tâm, di sản được biết đến rộng rãi hơn. Bản thân người dân cũng vui khi có khách và truyền hình đến ghi hình. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở cách những người bên ngoài ứng xử với cộng đồng thực hành nghi lễ. Tôi từng chứng kiến người làm truyền hình yêu cầu các bậc cao niên đang hành lễ thay đổi động tác, đứng ở vị trí này hay vị trí khác để có hình ảnh đẹp. Tôi không đồng tình với cách làm đó. Không thể bắt người thực hành nghi lễ điều chỉnh theo nhu cầu ghi hình, bởi như vậy là phá vỡ không khí thiêng liêng và mạch cảm xúc của buổi lễ. Đôi khi người dân vì nể chính quyền, báo chí mà làm theo. Nhà báo, nhà quản lý hay nhà nghiên cứu đều phải hiểu mình đang bước vào không gian thiêng của một cộng đồng có truyền thống lâu đời.
Ngay cả lãnh đạo khi đến dự lễ, theo tôi, cũng nên đến với tâm thế của một người cùng thực hành tín ngưỡng, thay vì khiến người dân phải chờ đợi hoặc sắp đặt lại nghi thức. Tôn trọng cộng đồng không chỉ là tôn trọng những nghi thức họ thực hiện, mà còn phải nhìn nhận họ là chủ thể đã tạo dựng, duy trì và trao truyền di sản. Nếu chỉ quan tâm đến việc tổ chức lễ hội như thế nào mà không chú ý đến những con người đang gìn giữ lễ hội ấy, việc bảo tồn sẽ khó có ý nghĩa đầy đủ.
Người dân tập trung dọc bờ biển Lý Sơn theo dõi Hội đua thuyền truyền thống tứ linh An Vĩnh. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Bảo tồn di sản Lý Sơn cần gắn với bảo vệ sinh kế của cộng đồng ngư dân
- Khi ngày càng có nhiều cư dân Lý Sơn chuyển từ nghề đánh bắt sang du lịch, dịch vụ và những công việc khác, điều gì sẽ xảy ra với những di sản vốn gắn bó mật thiết với đời sống nghề biển?
- Tôi không xem việc người dân Lý Sơn rời nghề biển là điều đáng trách. Nghề này luôn vất vả, phải đối mặt với thời tiết bất thường, rủi ro trong những chuyến đánh bắt xa bờ, trong khi phương tiện và điều kiện lao động của không ít ngư dân còn hạn chế. Qua khảo sát, tôi gặp không ít gia đình mong con được học hành và làm công việc an toàn, ổn định hơn. Một số người chuyển sang du lịch, buôn bán hoặc vận chuyển hàng hóa để bớt phụ thuộc vào nghề đánh bắt.
Sự chuyển đổi nghề nghiệp này tất nhiên sẽ ảnh hưởng đến đời sống văn hóa, nhưng không có nghĩa toàn bộ hệ thống di sản Lý Sơn đều phụ thuộc vào nghề biển. Những di tích khảo cổ, đình làng, tín ngưỡng nông nghiệp hay di sản gắn với lịch sử lập làng có các nền tảng duy trì khác nhau. Những lăng thờ Cá Ông, lễ cầu an, tạ ơn thần biển gắn trực tiếp với chuyến ra khơi có thể chịu tác động rõ hơn khi hoạt động đánh bắt thay đổi.
Trước khi đi biển, ngư dân thường đến đình, miếu, lăng thờ cầu cúng cho chuyến đi bình an, may mắn. Sau một chuyến đi thuận lợi, họ góp tiền, lễ vật và công sức tu sửa nơi thờ tự, như cách thực hiện lời khấn với thần linh. Làm ăn khá thì đóng góp nhiều, khó khăn thì đóng góp ít. Không ai bắt buộc nhưng họ tự giác thực hiện. Người làm nông được mùa cũng có những hình thức đóng góp cho di tích của cộng đồng. Những di tích được xếp hạng quốc gia thường nhận sự đầu tư của nhà nước, còn nhiều đình, miếu, lăng thờ khác vẫn dựa đáng kể vào sự đóng góp của người dân. Chính mối quan hệ giữa sinh kế, nhu cầu tín ngưỡng và sự tự nguyện đóng góp ấy đã giúp nhiều di tích được duy trì qua các thế hệ.
Nếu hoạt động đánh bắt suy giảm, nhu cầu thực hành những nghi lễ gắn với nghề ấy có thể thay đổi, cùng với cách thức người dân đóng góp duy trì nơi thờ tự. Một số công trình vẫn được bảo tồn, lễ hội vẫn được tổ chức, nhưng ý nghĩa của chúng đối với người thực hành có thể không còn như trước. Điều đó không có nghĩa chuyển nghề sẽ khiến di sản mất đi, mà đặt ra yêu cầu cần tìm hiểu cộng đồng đang thích ứng và tiếp tục gìn giữ di sản bằng những cách nào.
hội đua thuyền "Tứ linh": Long, Lân, Quy, Phụng" tri ân Hải đội Hoàng Sa. Ảnh: Trí Tín
- Vậy theo bà, nghề biển còn giữ vai trò gì mà những sinh kế mới khó có thể thay thế?
- Du lịch, thương mại và những ngành nghề mới hoàn toàn có thể tạo thêm nguồn lực cho bảo tồn. Tuy nhiên, vai trò của nghề biển không chỉ nằm ở nguồn thu nhập mà còn ở sự hiện diện thường xuyên của ngư dân trên những ngư trường truyền thống. Trong quá trình khai thác biển qua nhiều thế hệ, cộng đồng đã tích lũy những kinh nghiệm, tri thức và thực hành văn hóa gắn với môi trường biển. Chính những hoạt động ấy góp phần duy trì mối quan hệ lâu dài giữa cư dân với không gian biển đảo. Những sinh kế mới có thể giúp người dân nâng cao thu nhập, đóng góp bảo tồn và quảng bá di sản, nhưng không tự động thay thế được vai trò ấy của nghề biển.
- Nhưng cũng không thể yêu cầu người dân tiếp tục một nghề vất vả, nhiều rủi ro chỉ để giữ gìn truyền thống và duy trì sự hiện diện trên biển?
- Tôi hoàn toàn không cho rằng phải bắt người trẻ tiếp tục một nghề quá nguy hiểm chỉ để giữ truyền thống. Chúng ta có cuộc sống thuận lợi ở thành phố mà đòi hỏi ngư dân gánh trách nhiệm bảo vệ biển đảo trong những điều kiện quá khó khăn thì không công bằng. Điều cần làm là duy trì và hiện đại hóa nghề biển, có tàu thuyền tốt hơn, phương thức khai thác phù hợp, điều kiện lao động an toàn hơn và những chính sách hỗ trợ thực chất. Bảo vệ sinh kế biển phải được hiểu là bảo vệ khả năng lao động, thu nhập và điều kiện để ngư dân tiếp tục hoạt động an toàn trên các ngư trường truyền thống, chứ không chỉ kêu gọi họ bám biển.
Nghiên cứu của tôi vận dụng khái niệm "môi trường di sản", bao gồm môi trường tự nhiên, đời sống sinh kế - xã hội và môi trường tâm linh. Ở Lý Sơn, biển và ngư trường truyền thống là môi trường tự nhiên gắn với sinh kế; lịch sử hình thành cộng đồng là môi trường xã hội; còn đình, miếu, nghi lễ, tín ngưỡng và ký ức thuộc đời sống tinh thần. Những yếu tố ấy có quan hệ chặt chẽ, góp phần tạo nên sự gắn bó của cộng đồng với không gian biển đảo và ý thức chủ quyền quốc gia.
Vì vậy, bảo tồn di sản không thể chỉ là tu sửa đình, miếu hay tổ chức những lễ hội lớn mà phải quan tâm đến cả môi trường sống và những điều kiện kinh tế, xã hội đã tạo nên di sản.
Trong những năm qua Nhà nước đã đầu tư vào hạ tầng, các công trình giao thông, điện nước, cảng bến và nhiều công trình an sinh trên đảo đã được cải thiện, đời sống người dân khá hơn. Nhưng theo quan sát của tôi, việc quy hoạch và đầu tư vẫn chưa thật đồng bộ. Lý Sơn còn nhiều giá trị văn hóa ngoài những di sản trực tiếp liên quan đến đội Hoàng Sa. Nếu chỉ chú trọng một nhóm di sản, chúng ta có thể bỏ qua những giá trị khác và hạn chế tiềm năng phát triển du lịch. Trong nghiên cứu khoa học xã hội, tôi rất sợ những giải pháp nghe thì hợp lý nhưng khi áp dụng lại không đáp ứng nhu cầu thực tế. Muốn bảo tồn hệ thống di sản văn hóa Lý Sơn lâu dài, phải hiểu những điều kiện đã tạo nên cộng đồng và đời sống trên hòn đảo này. Bởi bảo vệ biển đảo không chỉ là gìn giữ những di tích hay tổ chức các lễ hội tưởng nhớ tiền nhân, mà còn phải duy trì điều kiện để người dân tiếp tục sống và gắn bó với biển. Vì thế, tôi vẫn cho rằng muốn bảo vệ biển đảo, trước hết phải cải thiện sinh kế của người dân.
Trân trọng cảm ơn bà về cuộc trò chuyện!
---
[1] Đề tài nghiên cứu cấp Đại học Quốc gia TP.HCM "Truyền thống bảo vệ chủ quyền biển, đảo của cư dân Lý Sơn qua nghiên cứu hệ thống di sản văn hóa - lịch sử trên huyện đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi", được thực hiện trong giai đoạn 2023-2025.