 |
TS Phạm Đức Phúc. Ảnh: NVCC |
Nỗi vất vả của người đi trước mở đường, khai phá một lối đi mới để những người đi sau có thể thoải mái đặt chân mà không vướng cái gập ghềnh, có lẽ không thể đong đếm hết. Bất kể việc "khái niệm One Health (Một sức khỏe) thực ra đã tồn tại từ năm 1890 và được áp dụng hiệu quả trên thế giới từ nhiều thập niên trở lại đây" nhưng ở Việt Nam, vẫn có rất nhiều rào cản để Một sức khỏe có thể trở thành một thực hành thuần thục khắp mọi nơi, khắp các ngành nghề.
Giải bài toán "nhiều trong một", dĩ nhiên cần đến nhiều nguồn lực, nhưng ở bối cảnh các nguồn lực tản mát và khó quy tụ thì nên chọn cách làm nào? Có lẽ, thật khó có cách làm nào khả thi hơn kiểu con nhà nghèo – cần mẫn chắt chiu từng cơ hội nhỏ - nghĩa là cần đến rất nhiều nỗ lực cá nhân. Đó cũng là chiến thuật mà TS. Phạm Đức Phúc đã áp dụng trong hơn một thập niên qua, và không phải không thành công.
Anh hiện đang làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Y tế công cộng và hệ sinh thái CENPHER (Đại học Y tế công cộng) và Viện Sức khỏe môi trường và Phát triển bền vững IEHSD (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam).
Những bước đi khai phá
Vào đầu thế kỷ 20, Sir Albert Howard CIE, nhà thực vật học người Anh, đã tóm lược những gì ông nghiền ngẫm suốt cuộc đời làm nghiên cứu bằng một câu ngắn gọn "Sức khỏe của đất, cây trồng, vật nuôi và con người là một và không thể phân chia".
Một sức khỏe là gì nếu không phải là một cách tiếp cận tích hợp sức khỏe con người, vật nuôi, động vật hoang dã, cây trồng và cả môi trường tự nhiên. Tất cả đều tương thuộc lẫn nhau. Cái tư duy tổng thể này đã tạo ra một không gian rộng lớn hơn cho các ngành nghề, lĩnh vực có thể tận dụng thế mạnh của nhau để cùng giải quyết những bài toán sức khỏe một cách cân bằng và hài hòa, những bài toán mà theo thời gian, không chỉ là sự ứng phó dịch bệnh mà còn phải dự báo được dịch bệnh.
"Chúng ta cần phải dự báo mối nguy ở đâu chứ không phải dự báo bệnh, bởi thường việc ứng phó bệnh khi xảy ra vấn đề thì đã muộn, bệnh đã lây truyền", TS. Phạm Đức Phúc nói.
Một sức khỏe gợi mở những cách làm "nhiều trong một" và tạo ra được những không gian bảo vệ sức khỏe ở quy mô lớn mà vẫn hiệu quả. Tuy nhiên, hơn mười năm trước, đây vẫn còn là khái niệm mới mẻ ở Việt Nam và bản thân TS. Phạm Đức Phúc cũng chưa biết nhiều về nó.
Vậy bằng cách nào, anh và đồng nghiệp lại có thể tiếp cận được khái niệm này để rồi áp dụng ở một nơi đang là "điểm nóng" về mất mát đa dạng sinh thái, ô nhiễm môi trường, tốc độ đô thị hóa cao như Việt Nam? Có lẽ, không có gì đến một cách ngẫu nhiên, cũng không phải là chủ đích "trở thành người One Health" của anh. Sự hợp lưu của dòng chảy học thuật mới và cái tâm thế cởi mở, sẵn sàng học hỏi đã gợi mở cho anh rất nhiều suy nghĩ về điều mình có thể làm, hóa ra lại rất gần gụi với những gì anh đang theo đuổi.
"Không ngờ cách tiếp cận đa ngành ở Trung tâm nghiên cứu Y tế công cộng và hệ sinh thái (CENPHER) của chúng tôi đã ẩn chứa yếu tố của Một sức khỏe rồi", TS. Phạm Đức Phúc nhớ lại. "Tôi dự các hội nghị, hội thảo quốc tế, dần dần hiểu được câu chuyện về một cách tiếp cận mới, mở và hóa ra, gần giống với những gì mình đã được học trước đây".
Khi va đập với những làn gió học thuật mới, anh nhận thấy đúng là cách tiếp cận truyền thống của ngành y không đủ cách thức và năng lực giải quyết những vấn đề ngày một phức tạp, đặc biệt là các bệnh truyền lây giữa động vật và người cũng như các bệnh không lây nhiễm liên quan đến chuỗi giá trị thực phẩm, lối sống, văn hóa... Những suy nghĩ này trở đi trở lại từ khi anh còn làm nghiên cứu sinh tại Thụy Sĩ với đề tài "Sử dụng chất thải trong nông nghiệp: Nguy cơ sức khỏe và Tác động môi trường".
Không dễ để ứng xử với vấn đề này bởi, dù nguy cơ phát tán mầm bệnh, nhiễm vi sinh, ảnh hưởng đến môi trường sinh thái từ sử dụng chất thải trong trồng trọt đã rõ nhưng tuân theo những hướng dẫn vệ sinh lại có thể ảnh hưởng đến sinh kế của những hộ gia đình nghèo. Làm cách nào để có được các đề xuất thuyết phục tới các cơ quan quản lý để họ dựa vào đó, đưa ra các biện pháp can thiệp hiệu quả, cân bằng lợi ích sức khỏe và lợi ích kinh tế, không chỉ là các giải pháp kỹ thuật mà còn cách thay đổi hành vi? Cách tiếp cận đơn lẻ đơn giản không thể đưa ra được bức tranh đầy đủ. Phải chọn cách tiếp cận khác!
Trong quá trình trao đổi quốc tế, TS. Phạm Đức Phúc trở thành một trong những người đầu tiên ở Việt Nam tiếp cận khái niệm Một sức khỏe. Sự hội nhập ở một người ưa suy nghĩ và tìm tòi không diễn ra thuần túy tiếp nhận một chiều. Từ quan sát tác động của chính sách can thiệp, chẳng hạn như thông điệp vệ sinh của các cơ quan y tế truyền tải tới những hộ nông dân sử dụng chất thải làm phân bón, TS. Phạm Đức Phúc nhận thấy, mức độ tiếp nhận chính sách "có sự khác biệt rất lớn giữa các vùng, và điều này thường bắt nguồn sâu xa từ các phong tục lâu đời của địa phương.
Khi người truyền tải thông điệp và người tiếp nhận không cùng chia sẻ các ưu tiên hoặc giá trị vệ sinh, việc truyền đạt các thông điệp này trở nên vô cùng khó khăn", như điều anh và các thầy cô ở ĐH Copenhagen chia sẻ trong bài báo "How do we sell the hygiene message? With dollars, dong or excreta?", xuất bản trên tạp chí Environmental Health vào năm 2010.
Đó là lý do anh thường chủ động trao đổi với các đối tác và nhà tài trợ để điều chỉnh các kế hoạch, dự án triển khai ở Việt Nam, thay vì chỉ làm theo những gì họ yêu cầu. Ví dụ với những dự án được thiết kế để phát triển Một sức khỏe ở Việt Nam, "tôi đã mạnh dạn đề xuất: nếu thực sự làm tốt điều này thì phải hiểu được bối cảnh ở từng địa phương một, vì mỗi địa phương có một đặc thù khác nhau, bối cảnh văn hóa kinh tế chính trị, gánh nặng bệnh tật khác nhau. Do đó không thể bê nguyên cách làm thành công ở các quốc gia phát triển để đặt vào Việt Nam được", anh kể lại.
Từ những đề xuất thấu đáo đó, các tổ chức quốc tế đã thay đổi góc nhìn, không chỉ với Việt Nam mà còn nhiều quốc gia thụ hưởng tài trợ khác, đó là trao quyền cho các quốc gia chủ động đề xuất, thiết kế dự án và sử dụng tài trợ dựa trên thực lực, nhu cầu của mình.
Dẫu ngay lúc đầu, khái niệm Một sức khỏe không xuất hiện một cách dày đặc trong những nghiên cứu liên quan đến con người, động vật và hệ sinh thái ở Việt Nam nhưng tinh thần của nó đã bắt đầu hiển thị ở cách tiếp cận đa ngành, liên ngành, xuyên ngành. Cứ thế, từng bước một, khái niệm Một sức khỏe như mạch nước ngầm âm thầm lan tỏa đến nhiều nhà nghiên cứu, nhiều tổ chức nghiên cứu và đào tạo, cuối cùng đến với các nhà quản lý.
TS. Phạm Đức Phúc nhận xét. "Những người làm chính sách cũng đã nhận thấy cách tiếp cận đa ngành là cần thiết và thấy được lợi ích khi hoạt động cùng nhau, chia sẻ cơ hội với nhau. Như vậy, trong tư duy ít nhất đã có cách tiếp cận Một sức khỏe rồi".
Vượt qua từng rào cản
Một sức khỏe đã mở ra một không gian rộng lớn trong bảo vệ sức khỏe con người, xã hội và hệ sinh thái cho Việt Nam nhưng để làm được điều đó, cần phải vượt qua rất nhiều biên giới, mà trước tiên là biên giới được dựng lên từ chính thói quen tư duy và thực hành của giới chuyên môn.
Từ lâu, việc chỉ đi trên những con đường quen thuộc của mình khiến các ngành khó làm việc được với nhau. Nội ngành y, giữa người nghiên cứu y tế công cộng và người thực hành lâm sàng đã có khoảng cách bởi "ngôn ngữ, quan điểm của hai bên rất khác biệt", một nhà sinh học phân tử ở một cơ sở khám chữa bệnh công lập từng thừa nhận.
Thật may mắn là cái cởi mở của những người làm về y tế công cộng, đặc biệt của dịch tễ học, cộng thêm tư duy rất mở mà TS. Phạm Đức Phúc bồi đắp từ ngày còn làm trình dược viên cho một công ty dược tư nhân đã giúp anh vượt qua những rào cản tưởng chừng khó vượt qua ấy.
"Tư duy cố hữu của chúng ta là người ngành nào thì làm đúng vai trò của ngành đó, hơi ngược với cách tiếp cận Một sức khỏe, do đó mình phải từ bỏ tư duy cá nhân, tư duy ngành và phải thấy được giá trị gia tăng khi hợp tác đa ngành với nhau. Nếu không tôn trọng ngành khác thì không bao giờ giải quyết được vấn đề một cách toàn diện và hiệu quả", anh nói.
Làm thay đổi quan điểm của người khác là một cuộc vật lộn tốn nhiều sức lực và đòi hỏi sự kiên nhẫn ở người đi tiên phong. "Ban đầu cũng khó thuyết phục vì nhiều người còn chưa tin và phản đối, họ bảo cách tiếp cận này chẳng có gì mới cả. Lúc đó, tôi nghĩ chắc là mình chưa đủ kiến thức và cách mình diễn giải chưa hết hoặc thậm chí chưa đúng lắm", anh nói. Đó là lý do để anh tiếp tục học hỏi, trao đổi, tăng cường tương tác với các bên trong những dự án cụ thể.
Rút cục, qua những công việc thực tế, anh đã rút ra được những nguyên tắc cơ bản: thứ nhất phải tôn trọng lẫn nhau, thứ hai là cởi mở, xác định được đối tác và duy trì được hợp tác, thứ ba là có tư duy hệ thống hơn. Việc áp dụng các nguyên tắc này trên thực tế "cần có kỹ năng giao tiếp, truyền đạt thông tin, lắng nghe một cách chủ động và luôn luôn trong tâm thế không có gì đúng hoàn toàn, và không có gì sai hoàn toàn bởi góc nhìn của mỗi người mỗi ngành khác nhau, chính vì vậy mình phải tôn trọng tất cả những ý kiến", anh nói.
Thật không ngờ, cách áp dụng của anh cũng nằm trong lý thuyết của Một sức khỏe, nghĩa là tạo điều kiện để các bên tham gia chủ động hơn, trách nhiệm hơn. Vậy ra, chỉ cần thay đổi một chút nhìn nhận là các bên có thể tham gia một cách có ý nghĩa vào các hoạt động Một sức khỏe rồi, anh chia sẻ một cách tâm đắc.
Tất cả những điều đó được TS. Phạm Đức Phúc áp dụng vào chính vào việc thiết kế và triển khai các dự án nghiên cứu, đào tạo mà anh hợp tác với các đồng nghiệp trong nước và quốc tế, trải rộng từ vấn đề sức khỏe liên quan đến chất thải nông nghiệp/sinh hoạt, vệ sinh an toàn thực phẩm, chuỗi giá trị thịt lợn, an toàn dịch bệnh từ các trang trại chăn nuôi đến chợ gia cầm, phúc lợi động vật, kháng kháng sinh, sức khỏe sinh thái...
Tinh thần cầu thị và học hỏi đã đem lại những điểm thưởng có giá trị: góc nhìn của anh về Một sức khỏe được mở rộng theo hướng không ngờ.
"Cứ nhìn rộng ra thì khía cạnh nào cũng có thể cho mình chủ đề nghiên cứu, chỉ sợ không đủ nguồn lực và thời gian theo đuổi. Hầu như chỗ nào Một sức khỏe cũng có thể chạm tới được, ví dụ Một sức khỏe cũng chính là an toàn thực phẩm, cụ thể hơn nữa là thịt lợn - loại thực phẩm được các hộ gia đình tiêu dùng phổ biến – liên quan đến các khâu chăn nuôi ở trang trại, giết mổ, chuyên chở, bán hàng, tiêu thụ... Như vậy đã là cơ sở của một nghiên cứu rất lớn, rất bài bản rồi. Nếu chúng ta nhìn ra ngoài ngành của mình một chút thì sẽ thấy cả bức tranh mà trong đó mối quan hệ của tất cả các nhân tố đều chặt chẽ, không thể tách rời", anh nói.
Con đường hơn 10 năm của Một sức khỏe mà TS. Phạm Đức Phúc và đồng nghiệp đã được đánh dấu bằng nhiều dấu mốc đáng nhớ, ít nhất là những người làm nghiên cứu và thực hành các ngành y tế, nông nghiệp, lâm nghiệp, môi trường cũng đã nhận thức được vai trò của Một sức khỏe. Mặt khác, "khái niệm [một sức khỏe] này đã được đưa vào chương trình hành động quốc gia về phòng chống một số bệnh truyền lây và kháng kháng sinh, ký thỏa thuận khung giữa Bộ Y tế, Bộ TN&MT, Bộ NN&PTNT", anh nói. Thành công ban đầu, dẫu chưa thật đáng kể với một phạm vi hoạt động dài rộng của Một sức khỏe, nhưng cũng đủ đem lại sự khích lệ cho người đã bền bỉ gây dựng như TS. Phạm Đức Phúc dấn bước.
Đó là những khởi điểm quan trọng để sau đó, anh và đồng nghiệp có thể thiết kế và lập các dự án nghiên cứu, đào tạo theo cách tiếp cận Một sức khỏe, đồng thời kết nối với các trường đại học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp rồi trở thành Mạng lưới một sức khỏe các trường Đại học Việt Nam (VOHUN), một nhánh của Mạng lưới Các trường đại học Một sức khỏe Đông Nam Á (SEAOHUN).
TS. Nguyễn Việt Hùng, lãnh đạo Chương trình Sức khỏe, Viện Nghiên cứu chăn nuôi Quốc tế (ILRI) tại Kenya, nhận xét "Với các hoạt động này, vai trò của TS. Phạm Đức Phúc rất quan trọng trong xây dựng mạng lưới, phát triển niềm tin và đối tác. Anh có một mạng lưới trong nước và quốc tế rộng trong lĩnh vực Một sức khỏe, đặc biệt là các đối tác ở châu Á, châu Âu và châu Mỹ".
Dẫu có nhiều bước tiến đáng kể như vậy nhưng ở Việt Nam, việc mở rộng không gian Một sức khỏe vẫn còn là một thách thức. Không dễ làm được điều này, nhất là khi đến giờ vẫn chưa có được một chính sách cụ thể nào về Một sức khỏe. Đó cũng là lý do mà từ trước đến nay, TS. Phạm Đức Phúc và cộng sự ở CENPHER hầu như đều thực hiện các nghiên cứu với kinh phí từ hợp tác quốc tế, đặc biệt từ Viện Nghiên cứu chăn nuôi Quốc tế (ILRI).
"Hợp tác với IRLI xuyên suốt trong cả quá trình áp dụng Một sức khỏe của chúng tôi. May mắn là ILRI rất tôn trọng chúng tôi và chúng tôi đều được tham gia vào thảo luận ban đầu với ILRI để cùng nhau thiết kế nghiên cứu, triển khai nghiên cứu và đánh giá dự án. Tôi cũng học hỏi được nhiều từ đó", anh chia sẻ một cách chân thành.
Thúc đẩy Một sức khỏe ở Việt Nam thông qua các hoạt động nghiên cứu, đào tạo và tư vấn, TS. Phạm Đức Phúc đã trở thành "người One Health" từ khi nào không hay. Và ít nhất là mỗi khi có ý tưởng Một sức khỏe nào đó, những người ở ILRI lại mỉm cười, nhấc điện thoại lên "Chào ngài One Health, ngài tham gia cùng chúng tôi chứ!"./.
Tôi đã được làm việc với TS. Phạm Đức Phúc từ 18 năm nay. Bắt đầu từ những nghiên cứu vệ sinh môi trường và sức khỏe, an toàn thực phẩm, chúng tôi đã cùng nhau phát triển và ứng dụng cách tiếp cận tích hợp Sức khỏe sinh thái và Một sức khỏe tại Việt Nam và Đông Nam Á. Phải công nhận là TS. Phạm Đức Phúc luôn nhạy bén nắm bắt các xu hướng hiện đại trong nghiên cứu, ví dụ ứng dụng AI hay big data trong thời gian gần đây. Biết tận dụng lợi thế là một bác sỹ, và có kinh nghiệm tư vấn quốc tế và trong nước cùng với kinh nghiệm thực địa, anh có khả năng kết nối giữa nghiên cứu và chính sách để đưa những bằng chứng từ nghiên cứu khoa học ứng dụng trong thực tiễn. TS. Nguyễn Việt Hùng |
Bài đăng KH&PT số 1327 (số 3 đến số 5/2025)
Anh Vũ